سودىگەر
ھۈسەيىنباي مۇسابايېۋ
Hüseyin Musabayev
پارىژ، بېرلىن، موسكۋا ۋە ئىستانبۇلنى كۆرۈپ، قەشقەرنىڭ قانچىلىك ئارقىدا قالغانلىقىدىن ھەيران بولۇپ قايتقان ۋە ئاتۇشتا ئۇسۇلى جەدىد مەكتىپىنى ئاچقان سودىگەر.
ئۇ ئوقۇتقۇچىلىرىنى قازانغا ئوقۇشقا ئەۋەتكەن، ئوغۇل ۋە قىزلار ئۈچۈن مەكتەپ ۋە كۇتۇپخانا سالىدىغان ۋەخپە قۇرغان، ئىنىسى باھاۋۇدۇنباي بىلەن بىرلىكتە قابىلىيەتلىك ياشلارنىڭ چەتئەلدە ئوقۇش خىراجىتىنى كۆتۈرگەن. ئۇنىڭ غۇلجىدا بىر زاۋۇتىمۇ بار ئىدى.
ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى
- 1883-يىل / 1885-يىل · تالاش-تارتىشلىققۇرۇلۇشئاتۇشتا تۇنجى يېڭى ئۇسۇل مەكتەپيېڭى ئۇسۇل مەكتەپلىرىنىڭ تۇنجىسى؛ مىلۋارد ئۇلاردا يېتىشكەن ئىككى ئەۋلاد ئوقۇغۇچىنى 1930-يىللاردىكى تۈركىي مىللەتچىلىكنىڭ مەنبەلىرىدىن بىرى دەپ قارايدۇ.
- ≈ 1914-يىل – 1915-يىلقۇرۇلۇشئاتۇش مۇئەللىملەر مەكتىپىئاتۇشتىكى بىر ئوسمانلى ئوقۇتقۇچىنىڭ مەكتىپى؛ ۋالىيغا قىلىنغان شىكايەتلەردىن كېيىن تاقالغان.
بىر سودىگەر نېمە ئۈچۈن مەكتەپ ئاچتى؟
چۈنكى ئۇ سەپەرلىرىدە قەشقەرنىڭ قانچىلىك ئارقىدا قالغانلىقىنى كۆرگەن. ئاتۇشتا سودا شىركىتى قۇرۇش جەريانىدا ئۇ پارىژ، بېرلىن، موسكۋا ۋە ئىستانبۇلغا بارغان؛ غۇلجىدا بىر زاۋۇتى بار ئىدى. قايتىپ كېلىپ ئۇ ئاتۇشتا ئوقۇغۇچىلار ئەرەبچە ۋە پارسچە تېكىستلەرنى يادلايدىغان كونا مەكتەپتىن پەرقلىق تەشكىللەنگەن باشلانغۇچ مەكتەپ ئاچقان: قازان ۋە ئىستانبۇلدىن ئېلىنغان دەرسلىكىدە تىل-ئەدەبىيات، ھېساب، تارىخ، جۇغراپىيە، تەبىئەت، رەسىم، تەنتەربىيە، رۇسچە ۋە ئەرەبچە، كېيىن خەنزۇچە بار ئىدى. ئۇ يەرلىك ئوقۇتقۇچىلىرىنى قازاندىكى دارىلمۇئەللىمىنگە ئەۋەتكەن ۋە قابىلىيەتلىك ئوقۇغۇچىلارنىڭ چەتئەلدە ئوقۇش خىراجىتىنى كۆتۈرگەن. مىلۋارد ئۇنىڭكىنى شىنجاڭدا ئىسلام مەكتەپلىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇشتىكى ئەڭ دەسلەپكى تىرىشچانلىق دەپ قارايدۇ؛ قۇرۇلغان يىلى 1883 ياكى 1885 دەپ بېرىلىدۇ.
1913-يىلى ئۇ قەشقەردىن ئىستانبۇلغا ئادەم ئەۋەتىپ، تەلئەت پاشادىن ئوقۇتقۇچى سورىغان، ئەھمەد كامال كەلگەن. ئىنىسى باھاۋۇدۇنباي بىلەن بىرلىكتە ئۇ ئاتۇشتىكى دارىلمۇئەللىمىن ۋە ئۇنى قامدايدىغان ۋەخپىنىڭ خىراجىتىنى كۆتۈرگەن. مىلۋارد بۇ مەكتەپلەردە ئۆگىتىلگەن پىكىرلەرنىڭ كېيىن 1933-يىلىدىكى قەشقەر جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرغۇچىلىرىغا ئىلھام بەرگەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ؛ ئۇنىڭ ۋەزىرلىرىدىن بىرى مۇسابايېۋلارنىڭ ئىنىسى ئىكەن دېيىلىدۇ.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
ئۇنىڭ مەكتەپلىرى ئۆز دەۋرىدە نېمىلەرنى قوزغىدى؟
مۇتەئەسسىپلەرنىڭ ۋالىيغا ئەرز سۇنۇشىغا يەتكۈدەك. 1915-يىلى ياڭ زېڭشىن مەكتەپلەرنى تاقىتىپ، ئوقۇتقۇچىلارنى قولغا ئالدۇرغان؛ ئەمما يەرلىك نارازىلىقلار، قەشقەر داۋتېيى ما شاۋۋۇنىڭ ئىلتىماسى ۋە باھاۋۇدۇنباينىڭ بىر قېتىملىق پۇل بېرىشى ئۇنى يول قويۇشقا قايىل قىلغان؛ شەرتى خەنزۇچە ۋە ھەربىي مەشىق قوشۇش ئىدى. باھاۋۇدۇنباي مەكتەپنى قەشقەرنىڭ مەركىزىدە قايتا ئاچقان، ئوقۇغۇچىلىرى باشقا جايلاردا مەكتەپ قۇرغان. تەنتەربىيە ئومۇملاشقان: يېڭى مەكتەپ بالىلىرى پۇتبولدا شىۋېتسىيەلىك مىسسىيونېرلار ۋە ئەنگلىيە كونسۇلخانىسىنىڭ كوماندىلىرىنى قاتار يەڭگەن. دېيىلىشىچە، ئەنگلىيە كونسۇلى غەلىبە قىلغۇچىلارغا ۋەدە قىلغان ئات ۋە ئېگەرنى بەرمەيلا مەيداندىن كېتىپ قالغان؛ روسىيە كونسۇلى ئوتتۇرىغا چىقىپ، تەبرىكى ۋە يېڭى پۇتبول توپىنى تەقدىم قىلغان.
مەنبەلەر: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
مەنبەلەر (1)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · پەقەت مەنبە كۆرسىتىلىدۇ




