Béket 10 / 13 · Jumhuriyet · ≈ 1944-yil – 1949-yil
Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti
Üch wilayettiki jumhuriyet, 1944–1949.
Rehberliri 1949-yili awghustta béyjinggha bérish yolida ghayib bolghan ikkinchi sherqiy türkistan jumhuriyiti. u 1944-yili ghuljida qurulghan; ili, tarbaghatay we altay wilayetlirini bashqurghan, 1946-yili ölke bilen birleshme hökümet qurghan we 1949-yili xelq jumhuriyitige ötken.
Ghuljidiki jumhuriyet némilerni qilghan?
U bir urushta ghelibe qildi, andin besh yil öz dölitini idare qildi. jumhuriyet kul we forbésqa köre 1944-yili 15-noyabir (bénson we milwardta 12-noyabir) ghuljida jakarlandi, tunji re'isi alim elixan töre idi. bir mölcherge köre 1945-yili yazda 30 ming kishige yetken ili milliy armiyesi gomindang qoshunlirini ürümchi körünüp turidighan manas deryasighiche chékindürdi; osman baturning qazaqliri altay we tarbaghatayni aldi. andin 1945-yili awghusttiki junggo-sowét shertnamisidin kéyin sowétler urush toxtitishqa ündidi, 1946-yili jumhuriyet jang jijung re'is, exmetjan qasimi mu'awin re'is bolghan birleshme hökümetke qatnashti.
birleshme hökümet 1947-yili yimirildi, shimaldiki üch wilayet öz yolini tutti. ularning öz qoshuni, puli we baj tüzümi bar idi; ular mektep we téxnika terbiyesini kéngeytti, besh tilda neshr qildi, tifni azaytti we sawatliqni ashurdi; hetta amérika konsulxanisining doklatlirimu bu hakimiyetning yerlikte alqishqa érishkenlikini yazghan. 1949-yili awghustta uning yétekchilirining köpinchisi béyjinggha kétiwétip öldi; ularning ayropilanining heqiqeten chüshüp ketken-ketmigenliki talash-tartishliq.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
U kimning jumhuriyiti idi?
Tarixchilar bir pikirge kélelmeydu; milward bu bayanlarni «rashomon»gha oxshitidu. kul buni 1940-yildin bashlan'ghan osman baturning altaydiki urushidin barliqqa kelgen we jakarlan'ghandin kéyin uzaq ötmey sowét kontrolluqigha ötken bir milliy qozghilang dep qaraydu: sowétler qoral, ofitsér we sowét ottura asiyasidin esker ewetken, eskerler kiril herpliri bilen «sh t j» dep yézilghan rus uslubidiki herbiy kiyim kiygen; kul exmetjan qasimi bashchiliqidiki ghulja yétekchilirining 1946-yili elixan törining ghayib bolushida qoli bar, dep qaraydu. uningche, osman baturni ghuljidin ayriwetkinimu mushu burulush.
uning yénida milward bayan qilghan yene üch qarash turidu. jungxua xelq jumhuriyitining resmiy bayanliri «üch wilayet inqilabi»ni kommunistlarning tesiri we sowétning yardimi bilen gomindanggha qarshi junggo inqilabining bir qismi dep qaraydu. shu dewrdiki gomindang hökümitige egeshken bashqilar uni bashtin-axir tesir qayturuwélish yaki rayonni junggodin ayrish üchün élip bérilghan bir sowét herikiti dep qaraydu. uyghur milletchiliri bolsa sowétler chekligen we ajizlashturghan, yerlik yétekchiliktiki bir öz teqdirini özi belgilesh kürishi dep teswirleydu.
Menbeler: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Menbeler (2)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Peqet menbe körsitilidu




