Durak 10 / 13 · cumhuriyet · ≈ 1944 – 1949
Doğu Türkistan Cumhuriyeti
Üç bölgedeki cumhuriyet, 1944–1949.
Önderleri Ağustos 1949'da Pekin yolunda kaybolan ikinci Doğu Türkistan cumhuriyeti. 1944'te Gulca'da kuruldu; İli, Tarbagatay ve Altay bölgelerini yönetti, 1946'da eyaletle ortak hükümet kurdu ve 1949'da Halk Cumhuriyeti'ne geçti.
Gulca'daki cumhuriyet neler yaptı?
Bir savaşı kazandı, sonra beş yıl kendi devletini yönetti. Cumhuriyet, Kul ve Forbes'a göre 15 Kasım 1944'te (Benson ve Millward'da 12 Kasım) Gulca'da ilan edildi; ilk başkanı âlim Alihan Töre'ydi. Bir tahmine göre 1945 yazında 30 bin kişiye ulaşan İli Millî Ordusu Milliyetçi orduları Urumçi'nin görüş mesafesindeki Manas ırmağına kadar geri itti; Osman Batur'un Kazakları da Altay ve Tarbagatay'ı aldı. Sonra, Ağustos 1945 Çin-Sovyet antlaşmasından sonra Sovyetler ateşkes için bastırdı ve 1946'da cumhuriyet, Zhang Zhizhong başkanlığında, Ahmetcan Kasımi'nin başkan yardımcısı olduğu bir koalisyon hükümetine katıldı.
Koalisyon 1947'de çöktü ve kuzeydeki üç vilayet kendi yoluna gitti. Kendi orduları, paraları ve vergi düzenleri vardı; okulları ve teknik eğitimi genişlettiler, beş dilde yayın yaptılar, tifüsü azalttılar ve okuryazarlığı artırdılar; ABD konsolosluk raporları bile yönetimin yerel olarak sevildiğini yazdı. Ağustos 1949'da önderlerinin çoğu Pekin'e giderken öldü; uçaklarının gerçekten düşüp düşmediği tartışmalıdır.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
Kimin cumhuriyetiydi?
Tarihçiler anlaşamaz; Millward anlatıları Raşomon'a benzetir. Kul, 1940'tan itibaren Osman Batur'un Altay'daki savaşından doğan ve ilan edildikten kısa süre sonra Sovyet güdümüne giren bir millî ayaklanma görür: Sovyetler silah, subay ve Sovyet Orta Asyası'ndan asker gönderdi, askerler Kiril harfleriyle "DTC" yazılı Rus tipi üniformalar giydi; Kul, başta Ahmetcan Kasımi olmak üzere Gulca önderlerinin 1946'da Alihan Töre'nin ortadan kaybolmasında payı olduğu kanaatindedir. Ona göre Osman Batur'u Gulca'dan uzaklaştıran da bu dönüşümdür.
Yanında Millward'ın sıraladığı üç başka görüş durur. Resmî ÇHC anlatıları "Üç Vilayet Devrimi"ni Komünist etki ve Sovyet desteğiyle Gomindan'a karşı Çin devriminin bir parçası sayar. Dönemin Milliyetçi hükümetini izleyen başkaları baştan beri bir Sovyet operasyonu görür: nüfuz kazanmak ya da bölgeyi Çin'den koparmak için. Uygur milliyetçileri ise Sovyetlerin dizginlediği ve baltaladığı, yerel önderlikte bir kendi kaderini tayin mücadelesi anlatır.
Kaynaklar: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Kaynaklar (2)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · yalnız atıf
- Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · yalnız atıf




