تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Hikâye yoluİki cumhuriyet, bir tarih

Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti

Kaşgar cumhuriyeti, 1933–1934.

Kasım 1933'te Kaşgar'da ilan edilen ve birkaç ay sonra, 1934'te Tungan birliklerince devrilen ilk Doğu Türkistan cumhuriyeti. Hoten, Yarkent ve Kaşgar vahalarını kapsıyordu; cumhurbaşkanı Hoca Niyaz, başbakanı Sabit Damolla'ydı. Şarki Türkistan Türk İslam Cumhuriyeti diye de anılır.

1933 cumhuriyeti nasıl kuruldu?

Kaşgar'da buluşan birkaç ayaklanmadan. 1933 başında Hoten'de altın madencileri ayaklandı ve uzun süredir gizlice örgütlenen Mehmet Emin Buğra ile kardeşleri orada bir İslam hükümeti kurup kendilerine emir dediler. Buğra'nın kardeşi Abdullah ile Artuşlu yayıncı Sabit Damolla, Kırgız, Uygur ve Tungan kuvvetleri arasında el değiştiren Kaşgar'a gitti; Sabit orada 1910'lar–20'lerin yeni usul okullarını yönetmiş eğitimcileri ve tüccarları topladı. 12 Kasım 1933'te Doğu Türkistan Cumhuriyeti'ni ilan ettiler.

O gün modern bir millî bayram gibi düzenlendi: Tümen ırmağı kıyısında yaklaşık 7 bin asker ve 13 bin kişi, "Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti" yazılı mavi pankartlar, 41 pare top atışı, "Bayrağımız gök bayrak, ordamız altın orda" diye şarkı söyleyen öğrenciler, sonra Id Kah camisinin damından ve minaresinden konuşmalar. Anayasa devleti şeriata bağladı, onu demokratik bir cumhuriyet olarak tanımladı ve okullar, kütüphaneler, yurtdışında eğitim ve hastaneler vaat etti. Kumul ayaklanmasının önderi Hoca Niyaz yokluğunda ömür boyu cumhurbaşkanı seçildi; başbakan Sabit Damolla oldu.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Neden yalnızca birkaç ay sürdü?

Çünkü her yanında düşman, dışarıda ise hiç dostu yoktu. Türkiye sempati gönderdi ama yardım göndermedi; Sovyetler Birliği sınırında bağımsız bir Türk ya da İslam devletine karşıydı; İngiltere temaslarını sürdürdü ama maddi destek vermedi; Nanking meşruiyetini reddetti ve Tungan generalleriyle Sheng Shicai'yi tanımaya devam etti. Kaşgar'da gıda fiyatları Ekim–Aralık 1933 arasında iki katına çıktı. Hoten hükümetinin başındaki Buğra suçu iç bölünmede bulur: onun anlatısında Sabit Damolla'nın danışmanları arasındaki şüpheli göçmenler Özbek, Kırgız ve Kaşgarlı komutanları birbirine düşürdü; zamanla her tarafla anlaşmaya hazır cahil bir adam olarak gördüğü Hoca Niyaz da davayı yüzüstü bıraktı.

1934 başında Sovyetlerin güneye sürdüğü Ma Zhongying'in Tungan askerleri Kaşgar'ı alıp halkını katletti (bir kaynak 4.500 ölü sayar). Hoca Niyaz Sheng'le uzlaştı ve Sabit Damolla'yı Aksu'da Sovyet kuvvetlerine teslim etti. Haziranda Tunganlar Zava'da Hoten'in savunmasını yardı; Buğra'nın iki kardeşi öldürüldü ve yanında elli kadar adamla dağları aşıp Hindistan'a geçti.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Kaynaklar (2)