تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliIkki Jumhuriyet, Bir Chésla

Sherqiy Türkistan Islam Jumhuriyiti

Qeshqer jumhuriyiti, 1933–1934.

1933-yili noyabirda qeshqerde jakarlinip, bir nechche aydin kéyin, 1934-yili tunggan qisimliri teripidin aghdurulghan tunji sherqiy türkistan jumhuriyiti. u xoten, yeken we qeshqer wahelirini öz ichige alghan; re'isi xoja niyaz, bash weziri sabit damolla idi. u sherqiy türkistan türk islam jumhuriyiti depmu atilidu.

1933-yildiki jumhuriyet qandaq qurulghan?

Qeshqerde uchrashqan birnechche qozghilangdin. 1933-yilining béshida xotende altun kanchiliri qozghaldi, uzundin buyan yoshurun teshkilliniwatqan muhemmed imin bughra we iniliri u yerde islam hökümiti qurup, özlirini emir dep atidi. bughraning inisi abdulla bilen atushluq neshriyatchi sabit damolla qirghiz, uyghur we tunggan küchliri arisida qoldin-qolgha ötüwatqan qeshqerge bardi; sabit u yerde 1910–1920-yillardiki yéngi mekteplerge yétekchilik qilghan ma'aripchi we sodigerlerni toplidi. 1933-yili 12-noyabir ular sherqiy türkistan jumhuriyitini jakarlidi.

bu kün bir zamaniwi milliy bayramdek orunlashturuldi: tümen deryasi boyida texminen 7 ming esker we 13 ming adem, «sherqiy türkistan islam jumhuriyiti» dep yézilghan kök tughlar, 41 pay top, «bayriqimiz kök bayraq, ordimiz altun orda» dep naxsha éytqan oqughuchilar, andin héytgah meschitining ögzisi we munarisidin sözlen'gen nutuqlar. asasiy qanun döletni sheri'etke baghlidi, uni démokratik jumhuriyet dep atidi we mektep, kutupxana, chet'elde oqush we doxturxanilarni wede qildi. qumul qozghilingining yétekchisi xoja niyaz ghayibane ömürlük re'is qilip belgilendi; bash wezir sabit damolla boldi.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

U néme üchün uzun'gha barmighan?

Chünki uning hemme teripide düshmen bar idi, sirtta bolsa héch dosti yoq idi. türkiye hésdashliq bildürdi, lékin yardem bermidi; sowét ittipaqi chégrisidiki musteqil bir türk yaki islam dölitige qarshi turdi; en'gliye alaqini saqlidi, lékin maddiy yardem bermidi; nenjing uning qanuniyliqini inkar qilip, tunggan généralliri we shéng shisayni étirap qiliwerdi. qeshqerde ashliq bahasi 1933-yili öktebirdin dékabirghiche ikki hesse östi. xoten hökümitige yétekchilik qilghan bughra gunahni ichki bölünüshtin köridu: uning bayaniche, sabit damollaning meslihetchiliri arisidiki gumanliq musapirlar özbék, qirghiz we qeshqerlik qomandanlarni bir-birige qarshi qoyghan; u kéyin her qandaq terep bilen kélishishke teyyar nadan bir adem dep qarighan xoja niyaz ishni berbat qilghan.

1934-yilining béshida sowétler jenubqa qoghlighan ma jungyingning tunggan eskerliri qeshqerni élip, xelqini qirghin qildi (bir menbe 4500 ölük sanaydu). xoja niyaz shéng bilen yariship, sabit damollani aqsuda sowét qisimlirigha tapshurup berdi. iyunda tungganlar zawada xotenning mudapi'esini bösüp ötti; bughraning ikki inisi öltürüldi, u yénida ellik che adem qalghanda taghlardin éship hindistan'gha ötti.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Menbeler (2)