تارىخىم
ئۇ
رەڭ ئۇسلۇبى
خەت چوڭلۇقى
ھېكايە يولىخانلار ۋە خوجىلار

ئابدۇرەشىدخان

يېڭى خان، ۋە سۈرگۈن قىلىنغان تارىخچى.

مىرزا ھەيدەر بۈيۈك تارىخ ئەسىرى «تارىخى رەشىدى»نى ئۇنىڭ نامى بىلەن ئاتاپ ئۇنىڭغا بېغىشلىغان خان؛ ئۇنىڭ ئايالى ئامانىساخان ئون ئىككى مۇقام بىلەن ئەسلىنىدۇ. ئۇ سۇلتان سەئىدخاننىڭ ئوغلى ۋە ۋارىسى بولۇپ، 1533-يىلدىن باشلاپ يەكەننى سورىغان؛ «تارىخ»قا كۆرە، ئىسمىنى بابۇر قويغان، چۈنكى «ئابدۇرەشىد» بىلەن «سۇلتان سەئىد» قاپىيەداش ئىدى.

تارىخى رەشىدى · شۇ دەۋردىن بىر بۇيۇم
تارىخى رەشىدى · شۇ دەۋردىن بىر بۇيۇمMuginov · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

ئۇنىڭ خانلىقى قانداق باشلانغان؟

ئاتىسىنىڭ قەبرىسى بېشىدىكى بىر قاتىللىق بىلەن. سەئىدخان 1533-يىلى ئىيۇلدا ۋاپات بولغاندا، ئابدۇرەشىد ئاقسۇدا ئىدى. يەكەندە ئەمىرى كەبىر سەييىد مۇھەممەد مىرزا، يەنى مىرزا ھەيدەرنىڭ تاغىسى، ماتەم مۇراسىمىنى ۋە ئۇنىڭ ئۈچۈن داغدۇغىلىق كۈتۈۋېلىشنى ئورۇنلاشتۇردى. لېكىن يەنە بىر ئەمىر ئەلى تاغاي يوشۇرۇن بېرىپ، ئابدۇرەشىدقا سەييىد مۇھەممەد سېنى ئۆلتۈرۈپ، ئىنىڭ ئىسكەندەرنى تەختكە چىقارماقچى، دېدى. ھىجرىيە 940-يىلى 1-مۇھەررەم ئەتىگىنى ئابدۇرەشىد مازارغا كەلگەندە، سەييىد مۇھەممەد ماتەم كىيىمىدە، ياقىسىنى يىرتىپ، سەللىسىنى يەرگە تاشلاپ ئۇنى كۈتۈۋالغىلى چىقتى. ئابدۇرەشىد ئۇنى شۇ يەردىلا تۇتقۇزۇپ، بېشىنى كەستۈردى، ئاندىن قەشقەرگە ئادەم ئەۋەتىپ، ئۇنىڭ ياش تۇغقانلىرىدىن ئۈچىنى ئۆلتۈرتتى.

بۇ ۋەقەنى ئۆلگۈچىنىڭ جىيەنى مىرزا ھەيدەر سۆزلەيدۇ؛ ئۇ سۇيىقەست دېگەننىڭ يالغان ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ، تۆمۈرنىڭ بىر نەۋرىسىدىن باشقا ھېچكىم بۇنداق زۇلۇم قىلمىغان، دەپ يازىدۇ. بۇغرا ئوخشاش كىتابقا تايىنىپ، سەل باشقىچە بايان قىلىدۇ: سەييىد مۇھەممەد ئۆزىنىڭ ئەمىرى كەبىرلىكىنى بەگلەرگە تەستىقلىتىپ، ئابدۇرەشىدنى تەختتە پەقەت نامىدىلا تۇتماقچى ئىدى. قايسى بايان بولسۇن، ئابدۇرەشىد ئاندىن ئاق كىگىز ئۈستىدە شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەتنىڭ خانى دەپ جاكارلاندى، ئەمىرى كەبىرلىكنى ئەلى تاغايغا بەردى.

مەنبەلەر: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

ئۇنىڭدىن نېمە قالغان؟

ئۇنىڭ نامى بىلەن ئاتالغان بىر كىتاب ۋە ئۇزۇن بىر سۈكۈت. مىرزا ھەيدەر تاغىسى ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن يەكەنگە قايتمىدى؛ بەدەخشانغا ئۆتۈپ، بابۇرنىڭ ئوغلى ھۇمايۇنغا قوشۇلدى. شۇنداق بولسىمۇ، ئۇ كەشمىردە تارىخىنى يازغاندا، ئۇنى شۇ چاغدا تەختتە ئولتۇرغان «موغۇل خاقانلىرىنىڭ ئاخىرقىسى» ئابدۇرەشىدقا بېغىشلاپ، «تارىخى رەشىدى» دەپ ئاتىدى. ئاتىسىنىڭ جېنىغا زامىن بولغان تىبەت ۋە كەشمىر پەتىھلىرى بىر يىلغا يەتمەيلا قولدىن كەتتى.

ئۇنىڭدىن كېيىن مەنبەلەر دېگۈدەك جىمىپ قالىدۇ. بۇغرا ئابدۇرەشىدخان دەۋرىدە ئالتاي ۋە ئېمىلدىن باشقا بۈگۈنكى پۈتۈن شەرقىي تۈركىستاننىڭ دۆلەتكە تەۋە بولۇپ، ناھايىتى تىنچ ۋە ئامان ياشىغانلىقىنى يازىدۇ؛ ھەمدە ئوقۇرمەنلىرىدىن ئەپۇ سورايدۇ: ئابدۇرەشىدخان تەختكە چىققاندىن كېيىنكى يىللار ئۈچۈن ئۇ پەقەت پارچە-پۇرات مەلۇماتلارنىلا تاپالىغان، چۈنكى «تارىخى رەشىدى»نىڭ داۋاملىرىنى ئافغانىستان ۋە ھىندىستاندىن تاپالمىغان. ھەتتا ئابدۇرەشىدخاننىڭ ۋاپات يىلىمۇ ئېنىق ئەمەس: بۇغرا 1570–1571 دەيدۇ، «تارىخى رەشىدى»نىڭ ئىنگلىزچە نەشرى 1565–1566 دەيدۇ. ئورنىغا ئوغلى چىقتى.

مەنبەلەر: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

مەنبەلەر (3)