Höjjet · 100-yil / 314-yil · Talash-tartishliq
Soghdlarning Qedimki Xetliri
سوغدلارنىڭ قەدىمكى خەتلىرى
Soghdi sodigerlirining yoqalghan pochta somkisi: kümüsh, altun, sharab, much, kafur we ipar toghrisidiki xetler; biri 3000 kilométir yiraqtiki semerqentke yézilghan, ikkisi dünxuangda tiqilip qalghan miwnay isimlik bir ayalning anisi we érige yazghini.
qatlinip sirtigha adrés yézilghan besh parche dégüdek toluq xet we bezi parchilar dünxuang bilen kroran arisidiki chégra sépilidiki weyran bolghan bir qarawul munaridin tépilghan. ular soghdi tilining eng qedimki yadikarliqliri.

Xetlerde néme yézilghan?
Soda, urush we bir ayalning ümidsizliki. köpinchisi xenzu yurtidiki soghdi wekilliridin yurttiki sodigerlerge yézilghan doklatlar: kümüsh, altun, much, kafur, ipar we rext. bir xette xenzu xanining paytexti loyangdin qachqanliqi, loyang we yéning hunlar teripidin weyran qilin'ghanliqi toghrisidiki mish-mishlar sözlinidu; iranshunas xénning buni 307-yili yéning we 311-yili loyangning bulang-talang qilinishi bilen maslashturup, xetlerni 312–313-yillargha toghrilighan. ikki xette dünxuangda tiqilip qalghan miwnay isimlik bir ayal anisigha we uni tashlap ketken érige yazidu; yene biride bir xenzu shehiride yashaydighan «semerqentlik 100 erkin adem» tilgha élinidu.
tarix üchün bu xetler ikki hesse muhim. ular yipek yolining eng chong sodigerlirining tili soghdichining eng qedimki toluq tékistliri, hemde ular shyongnu namini xwn, yeni «hun» dep yazidu; bu yawropa hunliri bilen xenzu yurtining shyongnulirining oxshash namni kötürgenlikini körsitishte xéli chong qedem. ularning qachan yézilghanliqi talash-tartishliq; qarashlar töwende yanmuyan turidu.
Menbeler: Nicholas Sims-Williams, “Ancient Letters”, Encyclopaedia Iranica II/1 (1985) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Talash-tartishliq · qarashlar yanmuyan
Qedimki xetler qachan yézilghan?
312-yil – 313-yil
W. b. hénning (sims-wilyams neqil qilghan, omumen qobul qilin'ghan): 312–313-yilliri; 2-xettiki loyang we yéning weyran qilinishi 307 we 311-yilidiki weqelerge mas kélidu.
Nicholas Sims-Williams, “Ancient Letters”, Encyclopaedia Iranica II/1 (1985)
313-yil – 314-yil
Milward: köpchilik alimlar 313–314-yilliri dep qaraydu.
James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
100-yil – 150-yil
Awrél stéyn: miladiye 2-esirning otturiliridin ilgiri, yeni qarawulxanilar tashlinishtin burun.
Nicholas Sims-Williams, “Ancient Letters”, Encyclopaedia Iranica II/1 (1985)
190-yil – 196-yil
Y. xarmatta: 190-yilidiki loyangning bulang-talang qilinishidin kéyin.
Nicholas Sims-Williams, “Ancient Letters”, Encyclopaedia Iranica II/1 (1985)
Qarashlar yanmuyan qoyuldi; hökümni oqurmen chiqiridu.
Menbeler (2)
- Nicholas Sims-Williams, “Ancient Letters”, Encyclopaedia Iranica II/1 (1985) · Peqet menbe körsitilidu
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu





