تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Döletler

Jungghar Xanliqi

جۇڭغار خانلىقى

Axirqi dala impériyesi: 1679-yili (bashqa menbelerde 1678) tarim wahelirini élip, seksen yil baj alghan, 1755–1759-yilliri junggharlarning köpinchisi bilen bille ching teripidin yoqitilghan oyrat mongghul xanliqi.

Jungghar Xanliqi bayriqi

Junggharlar qandaq qilip impériye qurghan?

Ular bulangchi süpitide emes, dölet qurghuchi süpitide. junggharlar 17-esirning béshida tengritaghning shimalida birleshken oyrat mongghul qebililirining ittipaqi idi. ular tash sépilliq sheherlerni saldi, roslar we rosiyede xizmet qilghan shwétsiyeliklerning yardimide zembirek quydi, kichik zembireklerni tögilerge ornatti; milward ularni köchme «tanka» deydu. ular mis qézip, üstige ereb herpliri bilen «yeken» dégen zerbxana nami we oyrat yéziqi bilen xanning nami yézilghan pul quydi, bir tibetlik lama ularning tili üchün yasighan yéziqta kitab basti.

ularning küchining yene bir yérimi tibet idi. 1640-yili ularning bashliqi batur xungteyji qanunnamisi tibet buddizmini mongghullarning dini qilip békitken mongghul we oyrat qebililirining qurultiyigha qatnashti, oghli ghaldan lasagha rahib shagirti bolup bardi. ghaldan qaytip kélip 1679-yili (bashqa menbelerde 1678) tarim wahelirini alghanda, impériye özige kem bolghan nersige érishti: olturaqlashqan, baj töleydighan jenub.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Junggharlar tarim wahelirini qandaq idare qilghan?

Yiraqtin turup we kirim üchün. milward ularni qaraxtaylargha oxshitidu: ular wahelerni idare qilishtin köp, ulardin sighip alghan. xojilar sheherlerde junggharlarning adimi süpitide olturatti; bir xatirige köre, yalghuz qeshqerla yiligha 48 ming ser kümüsh, bir ching doklatigha köre, texminen 41 ming ser kümüsh we 67 ming patman ashliq tapshuratti; buning üstige paxta, zeper, hashar we tügmen, haraq qazini we soda béji bar idi. her yili hosul waqtida jungghar guruppiliri baj yighqili kéletti, ulargha tamaq, haraq we ayal bérish kérek idi.

bughra bu yillarni yurt ilgiri héch körüp baqmighan zulum dep teswirleydu: heqiqiy hoquq jungghar emeldarliri we eskerlirining qolida idi, xojilar peqet ulargha xushamet qilatti, xelq qachan qozghalsa, uning yétekchiliri, alimliri we aqsöngekliri öltürületti. junggharlar yene tarimdiki musulman déhqanlarni ashliq térish üchün shimalgha, ili wadisigha köchürdi. kéyin uyghur dep atalghan türkiy musulmanlarning shimalgha olturaqlishishi mushu «taranchilar» bilen bashlan'ghan.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Jungghar xanliqi qandaq yoqalghan?

Ching sulalisi qirghinchiliqqa aylandurghan bir text talishish bilen. xan ghaldan séréng 1745-yili ölgendin kéyin ittipaq bölündi. 1752-yili bashliqlar amursana bilen dawachi texttiki xanni öltürdi; dawachi özini xan dep jakarlighanda, amursana 20 ming adimi bilen chinggha qéchip bardi. chyenlung xan uning bilen birge qoshun ewetti, 1755-yili jungghariye dégüdek urushsizla élindi. lékin amursana pütün jungghar zéminini özi almaqchi idi; u qozghilip ghuljida qaldurulghan ching eskerlirini öltürdi.

milwardning yézishiche, chyenlungning jawabi générallirigha ayallar, balilar we qérilardin bashqa barliq junggharlarni öltürüsh, ularni qul qilishni buyrush boldi. acharchiliq, chichek késili we hayat qalghanlarning tarqitilishi qalghinini tügetti; jungghar dégen nam yoqaldi. pétér pérdu buni qesten élip bérilghan étnik qirghinchiliq deydu. bughra xanliqning yimirilishini 1757-yili dep körsitidu we ching qomandanining sheherlerni köydürüp, yurtni ademsiz chölge aylandurghanliqini yazidu.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Weqeler

Shu dewrdiki kishiler

Menbeler (2)

Yillar texminiy; ikkinchi menbe bilen tekshürülidu.

Jungghar Xanliqi bayriqi: HorseBro the hemionus · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Bu yerdin qeyerge?

Xataliq melum qilish

Özingizni yaki a'ilingizni tonutidighan uchur yazmang.

XeritemHékaye yoli · 1/11 · Kéyinki béket2 · Ghaldan Boshughtu Xan