تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Döletler

Xen Sulalisi (gherbiy Yurt Qoryghuchi Mehkimisi)

خەن سۇلالىسى (غەربىي يۇرت قوريغۇچى مەھكىمىسى)

Xen sulalisining hunlar bilen uzun talishishtin kéyin wahelerde qolgha keltürgen tayanch nuqtisi: miladiyedin ilgiriki 60-yili gherbiy yurt qoruqchiliqini qurghan; bu hökümranliq kéyinki yüz ellik yilda bezide bar, bezide yoq bolghan.

miladiyedin ilgiriki 60-yilning rayon üchün menisi talash-tartishliq.

Xen sulalisi néme üchün gherbke kelgen?

Milwardning éytishiche, soda üchün emes, honlar bilen urush üchün. miladidin burunqi 198-yildin bashlap atmish yilche xen sulalisi köchmenlerge yipek, sharab we ashliq olpan tölidi, melikilerni ewetti, shundaqtimu hujumlar toxtimidi. xan wudi yolini özgertti: meqsetlerning biri honlarni ozuqlanduridighan we ulargha baj töleydighan turpan we tarim oymanliqliridin qoghlap, «honlarning ong qolini késish» idi. miladidin burunqi 139-yili u ittipaqdash tépish üchün jang chyenni gherbke ewetti. honlar uni tutup on yil tutup turdi, uninggha xotun berdi, u bir oghulluq boldi; andin u qéchip yolini dawamlashturdi. u ittipaqdash tapalmidi, lékin xen sulalisi ishlitidighan melumatlarni élip qaytti.

arqidin kelgen yürüsh yumshaq bolmidi. xen tarixchiliri perghane we kuchargha padishah tangish üchün qilin'ghan ikki yürüshni, yerlik padishahlarni öltürüsh üchün qilin'ghan besh suyiqestni, qilichtin ötküzülgen bir sheherni we yéridin heydelgen pütün bir xelqni sanaydu.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Xen hökümranliqi qanchilik mustehkem idi?

U gah kélip, gah ketti. miladidin burunqi 60-yili xen sulalisi honlarning emeldarining ornigha özining «duxu»sini qoydi, qarawullar wahelerge yük bolmisun dep eskerlerge dölet yérini, «tüntyen»ni téritti. ichki urush jeryanida (miladiye 8–25-yillar) sheherlerni öz aldigha qoydi, honlar qaytip keldi. 70–90-yillarda serkerde ben chaw tarimni qayta aldi, san bilen emes, jür'et bilen: qeshqer padishahi uni öltürüshni pilanlighanda, ben chaw uni ziyapetke chaqirip, sharab ichiliwatqanda baghlitip béshini kestürdi; eskerliri padishahning 700 adimini öltürdi. ben chaw 102-yili ketkendin kéyin xen sulalisi tarimni yene yoqatti; 150-yillar etrapida u yerni ne xen, ne honlar tutup turalidi.

yillarni sanap chiqqan milward 310 yil ichide honlarning texminen 70 yil, xen sulalisining texminen 125 yil mustehkem hökümranliq qilghanliqini, tengritaghning shimalida bolsa xen hökümranliqi peqetla bolmighanliqini tapidu. miladidin burunqi 60-yilning némidin dérek béridighanliqi talash-tartishliq: bughra uni xitayning sherqiy türkistan'gha tunji tajawuzi deydu; jungxua xelq jumhuriyitining resmiy menbeliri bu rayonning shuningdin buyan junggoning bir qismi ikenlikini éytidu; milward istratégiyilik orun üchün uzun bir talishishni teswirleydu.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Weqeler

Menbeler (2)

Yillar texminiy; ikkinchi menbe bilen tekshürülidu.

Bu yerdin qeyerge?

Xataliq melum qilish

Özingizni yaki a'ilingizni tonutidighan uchur yazmang.

XeritemHékaye yoli · 5/8 · Kéyinki béket6 · Ben Chaw Gherbiy Yurtta