تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliUyghurlardin Ilgiriki Turpan

Chü Wéntey

Rahibni söygen, impératorni mesxire qilghan padishah.

Shüenzangni mesh'el yoruqida kütüwélip, uni ömürwayet yénida tutmaqchi bolghan we axiri uning bilen qérindashliq qesimi ichken, 640-yili tang qoshuni yéqinlashqanda wapat bolghan gawchang padishahi. u chü jemetidin bolup, süy dewride xenzu yurtigha barghan, budda dinining qizghin hamiysi idi; kéyin tanggha qarshi gherbiy türkler terepte turghan.

Bir padishah néme üchün bir rahibni élip qalmaqchi boldi?

Chünki u uni pütün ömri kütkenidi. shüenzangning terjimihalida (xuyli yazghan) mundaq sözlinidu: chü wéntey shüenzangning qumulgha kelgenlikini anglapla, uni élip kélish üchün eng yaxshi atlar we wezirlirini ewetti. rahib yérim kéchide paytextke yetkende, padishah mesh'el kötürgen xizmetchiliri bilen özi qarshi aldi we: «namingizni anglighandin béri xushalliqimdin uxliyalmay, yéyelmidim; yolni hésablap bügün kéche kélidighanliqingizni bildim, shunga xotunum, balilirim we men uxlimay, muqeddes kitablarni oqup sizni küttuq» dédi.

u suy dewride ustazi bilen junggoning ikki paytextini aylinip, nurghun dangliq rahiblarni körgen, lékin héchqaysisigha köngli baghlanmighan idi. u shüenzanggha ömür boyi xizmet qilishni, pütün xelqini uning muriti qilishni wede qildi. rahib ret qilghanda padishah ghezeplinip, küch bilen tutup qélip, yurtigha qayturuwétimen, dep tehdit qildi: «tungling (pamir) taghliri yiqilsa yiqilsunki, méning niyitim özgermeydu.» shüenzang bolsa: «siz méning ténimge hökümranliq qilalaysiz, irademge qilalmaysiz» dep jawab bérip, üch kün héchnéme yémidi, ichmidi. tötinchi küni padishah uning aldida yerge bash qoyup, uni qoyup berdi.

Menbeler: Hui Li, The Life of Hiuen-Tsiang, tr. Samuel Beal (London, 1888; new ed. 1911)

U néme berdi, uning aqiwiti néme boldi?

U bir padishahqa layiq sowgha berdi, özi bolsa bir impériyening aldida qaldi. xuylining yézishiche, u ikkisi buddaning aldida qérindash bolushqa qesem qildi; padishah rahibtin qaytishida üch yil gawchangda turushni soridi. bir ay u üch yüz adem sighidighan chédirda wez éytti; her küni padishah uning aldida xushbuy otdani kötürüp mangdi, munberge chiqidighan chaghda égilip, uninggha put qoyush üchün orunduq qoyup berdi. andin soghuq gherb üchün yüz niqabi, qolqap we ötükler, yüz ünsiye altun, ottuz ming kümüsh tengge, besh yüz top yipek (yigirme yilliq seperge yétidighan), ottuz at we yigirme töt xizmetchi berdi; yoldiki yigirme töt döletning hökümdarlirigha xet, gherbiy türk xaqanigha sowgha ewetti. uning singlisi xaqanning chong oghlining xotuni idi; shüenzang qunduzgha yetkende, u alliqachan wapat bolghanidi.

shüenzang qaytip kelgende qu xanliqi yoq idi. chü wéntey gherbiy türkler bilen ittipaq tüzüp, tang sulalisigha qarshi chiqti. «kona tangname»ge köre, u tang elchilirige: «qarchigha asmanda uchidu, qirghawul chöpte yoshurunidu, müshük zalda mangidu, chashqan öngküride aman: hemmisining öz orni bar» dégen. 640-yili tang qoshuni chöldin ötüp kéliwatidu dégen xewerni anglap, qorqqinidin késel bolup öldi; oghli teslim boldi, qu jemetining toqquz ewladliq hökümranliqi axirlashti.

Menbeler: Hui Li, The Life of Hiuen-Tsiang, tr. Samuel Beal (London, 1888; new ed. 1911) · Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 198: Gaochang، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست

Menbeler (3)