تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Kişiler · tüccar

Hüseyin Musabayev (Hüseyin Bay Baçça)

ھۈسەيىنباي مۇسابايېۋ

Paris'i, Berlin'i, Moskova'yı ve İstanbul'u görüp Kaşgar'ın ne kadar geri kaldığına şaşırarak dönen ve Atuş'ta usul-i cedid okulunu açan tüccar.

Öğretmenlerini Kazan'a okumaya gönderdi, kızlar ve erkekler için okul ve kütüphane yapacak bir vakıf kurdu ve yetenekli gençlerin yurt dışında okumasını, kardeşi Bahavudunbay'la birlikte karşıladı. Gulca'da bir fabrikası da vardı.

Hayatı ve eserleri

  1. 1883 / 1885 · tartışmalıkuruluşAtuş'ta ilk usul-i cedit okuluUsul-i cedit okullarının ilki; Millward bu okullarda yetişen iki kuşağı 1930'ların Türk milliyetçiliğinin köklerinden biri sayar.
  2. ≈ 1914 – 1915kuruluşAtuş öğretmen okuluAtuş'ta bir Osmanlı öğretmenin okulu; valiye yapılan şikâyetlerden sonra kapatıldı.

Bir tüccar neden okul açtı?

Çünkü yolculuklarında Kaşgar'ın ne kadar geri kaldığını gördü. Atuş'ta bir ticaret şirketi kurarken Paris'e, Berlin'e, Moskova'ya ve İstanbul'a gitmişti; Gulca'da bir fabrikası vardı. Dönünce Atuş'ta, öğrencilerin Arapça ve Farsça metinleri ezberlediği eski mektepten farklı düzenlenmiş bir ilkokul açtı: Kazan ve İstanbul'dan alınan müfredatında dil ve edebiyat, aritmetik, tarih, coğrafya, tabiat, resim, beden eğitimi, Rusça ve Arapça, sonra da Çince vardı. Yerli öğretmenlerini Kazan'daki öğretmen okuluna gönderdi ve yetenekli öğrencilerin yurt dışında okumasını karşıladı. Millward onunkini Doğu Türkistan'da İslami okulları modernleştirmenin ilk girişimi sayar; kuruluş yılı 1883 ya da 1885 olarak verilir.

1913'te Kaşgar'dan İstanbul'a adam gönderip Talat Paşa'dan öğretmen istedi ve Ahmet Kemal geldi. Kardeşi Bahavudunbay'la Atuş'taki öğretmen okulunun ve onu yaşatacak bir vakfın masrafını karşıladı. Millward, bu okullarda öğretilen fikirlerin sonradan 1933 Kaşgar cumhuriyetinin kurucularına ilham verdiğini belirtir; bakanlarından birinin Musabayevlerin küçük kardeşi olduğu söylenir.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Okulları zamanında ne gibi bir heyecan yarattı?

Muhafazakârların valiye dilekçe vermesine yetecek kadar. 1915'te Yang Zengxin okulları kapattırdı ve öğretmenleri tutuklattı; ama yerel protestolar, Kaşgar valisi Ma Shaowu'nun ricası ve Bahavudunbay'ın bir ödemesi onu geri adım atmaya ikna etti; şartı Çince ve askerî talimin eklenmesiydi. Bahavudunbay okulu Kaşgar'ın merkezinde yeniden açtı, öğrencileri de başka yerlerde okullar kurdu. Beden eğitimi tuttu: yeni okulun çocukları futbolda İsveçli misyonerlerin ve İngiliz konsolosluğunun takımlarını art arda yendi. Söylendiğine göre İngiliz konsolos kazananlara vaat ettiği atı ve eyeri vermeden sahadan ayrıldı; Rus konsolos da araya girip tebriklerini ve yeni bir futbol topunu sundu.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Kaynaklar (1)

Buradan nereye?

Hata bildir

Sizi veya ailenizi tanıtacak bilgi yazmayın.

XeritemHikâye yolu · 2/10 · Sonraki durak3 · Atuş'ta ilk usul-i cedit okulu