تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Devletler

Çin Cumhuriyeti

جۇڭخۇا مىنگو

Eyaletin adı Çin Cumhuriyeti'ne ait olduğu, ama valilerin kendi mülkleri gibi yönettiği otuz yedi yıl: Yang Zengxin, Jin Shuren ve Sheng Shicai, bir ziyafet cinayeti, bir darbe, Sovyet müdahalesi ve iki cumhuriyet.

1912'den 1949'a kadar sürdü.

Çin Cumhuriyeti bayrağı
1912 – 1928
Çin Cumhuriyeti bayrağı
1928 – 1949

Yang Zengxin nasıl yönetti?

Sessizce ve acımadan. Yöntemini kendisi özetlemişti: "kedi fareyi yakalarken ses çıkarmaz". Şubat 1916'da bir grup Yünnanlı subayın kendisine karşı komplo kurduğunu öğrenince onları bir yılbaşı ziyafetine çağırdı; birkaç kadeh şaraptan sonra işaret verdi, muhafızları önderlerin başını sofrada kesti ve o yemeğini sakin sakin bitirdi. Her grubu ötekine karşı kullandı: Kazakları Moğollara, muhafazakâr ulemayı ceditçi reformculara karşı; yerel muhtarları, göçebe beylerini ve Kumul ve Turfan prenslerini belli sınırlar içinde zenginleşmekte serbest bıraktı.

Eyaleti de dışa kapatmaya çalıştı. Postayı sansürledi, telgrafı sıkı denetledi, Çin'e giden yolları engelledi, okulları kapattı ve muhafazakârların yeni Müslüman okullarını kapatmasına göz yumdu; Uygur ve ÇHC tarihçileri, onun "halkı cahil bırakma siyasetini" yönetiminin en zararlı yanı sayar. Hakkındaki yargılar farklıdır: sonraki bir memur Yang dönemindeki Sincan'a "yeryüzü cenneti" dedi, İngiliz konsolosu düşük vergilerini övdü; Forbes ve ÇHC akademisyenleri ise feodal bir savaş beyi görür. Temmuz 1928'de bir ziyafette vurularak öldürüldü.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Jin Shuren ve Sheng Shicai döneminde ne oldu?

Önce bir çöküş, sonra bir Sovyet uydusu. Yang'ın yardımcısı Jin Shuren Yang'ın katillerini idam ederek iktidarı aldı, sonra para bastı (Yang'ın 10 milyonuna karşı 145 milyon taellik karşılıksız banknot), hayvan kesimini bile vergilendirdi, hacca gitmeyi yasakladı ve Çinli olmayan önderlerin yerine Han memurları koymaya çalıştı; Kumul beyliğini kaldırması 1931 ayaklanmasını ve eyalet çapında yıllarca süren savaşı başlattı. Nisan 1933'te Urumçi'de bir darbe onu devirdi ve asker Sheng Shicai yönetimin başına geçti.

Sheng iktidarda Sovyet yardımıyla kaldı. Sovyet birlikleri 1934'te ve 1937'de düşmanlarını ezdi; ardından Sovyet kredileri, danışmanları ve gizli polis yöntemleri geldi; Sovyet mühendisleri eyaletin madenlerini işletti ve Dushanzi petrol sahasını açtı. Sheng on dört milliyet tanıdı ve "Uygur" adını ilk kez resmî olarak kullandı, ama tasfiyeleri bütün bir Uygur ve Hui önderler kuşağını silip süpürdü; öldürülenlerin sayısı 50 bin ile 100 bin arasında tahmin edilir. 1942'de savaşın döndüğünü sezince Milliyetçilere geçti, Sovyet ticaretini kesti ve aralarında Mao Zedong'un kardeşi Mao Zemin'in de olduğu Çinli komünistleri idam etti.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Bu otuz yedi yılda merkezî hükümet neredeydi?

Çoğunlukla uzakta ve elinde tuttuğundan fazlasını iddia ederek. Yang Pekin'deki her hükümete, sonra Çan Kay-şek'in Nanking'ine bağlılık yemini etti, unvanlarını onlara göre değiştirdi ve Millward'ın deyişiyle Pekin'den hiçbir ciddi siyasi etkiye maruz kalmadı. 1928'de Sovyetler Birliği ile ticaret Çin'le ticaretin neredeyse on katıydı, çünkü Sovyet malları demiryoluyla gelirken Çin malları üç aylık bir kervan yolculuğu istiyordu. Nanking Urumçi'de iktidarı kim tutuyorsa onu tanıdı, hatta eyalet hükümetiyle savaşan Tungan savaş beylerine bile unvan verdi.

Bu yılları yaşayan Buğra aynı düzeni içeriden anlatır: Çin hükümeti Yang'ın cumhuriyet usullerine tamamen yabancı, bağımsız bir müstebit olduğunu biliyordu, ama dünyaya Doğu Türkistan'ın Çin Cumhuriyeti'ne bağlı olduğunu göstermek istediği için onun görünüşteki bağlılığıyla yetindi; Yang da birkaç talimatı kendi çıkarına uygun biçimde uyguladı. Millward, Nanking'in gerçek etkisi ve parası olmasa da iddiasını her koşulda sürdürme siyasetinin sonunda başarılı olduğunu ekler. Gerçek Milliyetçi denetim ancak 1942–1944'te, Sheng taraf değiştirince geldi.

Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Olaylar

Bu dönemin insanları

Kaynaklar (2)

Yıllar yaklaşıktır; ikinci bir kaynakla kontrol edilecek.

Çin Cumhuriyeti bayrağı (1912 – 1928): Original: en:Provisional Government of the Republic of China (1912) Vector: Kibinsky · Public domain · Wikimedia Commons
Çin Cumhuriyeti bayrağı (1928 – 1949): Sun Yat-sen · Public domain · Wikimedia Commons

Buradan nereye?

Hata bildir

Sizi veya ailenizi tanıtacak bilgi yazmayın.

XeritemHikâye yolu · 1/11 · Sonraki durak2 · Altay Kazakları ayaklanıyor