Durak 10 / 12 · yazıt
Kül Tigin Yazıtı
İki dilde konuşan taş.
Türklerin kendi tarihlerini kendi sözleriyle anlattığı ve halklarını bir daha Çin'in cazibesine kapılmamaları için uyardığı taş. 732'de Orhun vadisinde Kül Tigin için dikildi ve Eski Türk harfleriyle Bilge Kağan'ın ağzından konuşur; bir yüzünde Tang imparatoru Xuanzong'un yazdığı Çince bir metin vardır. Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen yazısını 1893'te çözdü.

Taşta ne yazıyor?
Türkçe metin Bilge Kağan'ın ağzından konuşur ve yaratılışla başlar: üstte mavi gök, altta yağız yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış, onların üzerine de atalar Bumın Kağan ile İstemi Kağan oturmuş. Dünyanın dört bucağına sefer etmişler, halkları doğuda Kadırkan ormanından batıda Demir Kapı'ya kadar yerleştirmişler.
Sonra çöküş gelir. Sonraki kağanlar bilgisizdi, boylar birbirine karşı entrika çevirdi, Çinliler de tatlı tavırlarıyla Türkleri kendine çekti. "Beylerin oğulları Çin halkına kul, temiz kızları cariye oldu." Türk beyleri Türk unvanlarını bırakıp Çin unvanları aldı ve elli yıl boyunca emeklerini ve güçlerini Çin imparatoruna verdi. Halk şöyle feryat etti: "Devletli bir halktım, devletim nerede? Kağanlı bir halktım, kağanım nerede?" Bilge'nin babası İlteriş bir avuç adamla ayaklandı; yetmiş, sonra yedi yüz kişi oldular ve devleti yeniden kurdular. Metnin geri kalanı, ordunun başında Kül Tigin'in bulunduğu seferleri anlatır.
Kaynaklar: Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Türklere ne öğüt veriyor?
Metnin özü bir uyarıdır. Çinliler, der, altını, gümüşü, ipeği zahmetsizce verir; sözleri tatlı, ağıları yumuşaktır, bununla uzak halkları yanlarına çekerler. Onlara inanıp Çin'e yakın yerleşenlerin çoğu öldü. "Oraya gidersen, Türk halkı, öleceksin. Ama Ötüken yerinde oturup oradan kervan gönderirsen ebedî bir devlet tutarsın." Komşuyla ticaret evet; onun gölgesinde yaşamak hayır.
Bilge sonra taşı neden diktirdiğini söyler: "Söyleyeceğim her şeyi bu ebedî taşa yazdım. Ona bakıp öğrenin, Türk beyleri ve halkı." Çin imparatorundan taş ustaları istedi; imparator da kendi saray ustalarını gönderdi. Runik metni ailenin genç prenslerinden Yollığ Tigin yazdı; taşın başında yirmi gün kaldığını kendisi söyler.
Kaynaklar: Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Neden bu kadar önemli?
Tonyukuk ve Bilge Kağan taşlarıyla birlikte herhangi bir Türk dilindeki en eski uzun metinler arasındadır ve Türklerin kendi tarihlerini Çinli ya da Bizanslı yazarların ağzından değil, kendi sözleriyle anlattığı ilk metindir. "Türk" adı burada bir halkın ve devletin adı olarak geçer; tekrarlanan dizeleri ve dinleyene doğrudan seslenişi, yüksek sesle dinlenmek için yazılmış bir nesri gösterir.
Uygur tarihi için iki kez önemlidir. 744'te Türklerin yerine geçen Uygur kağanları aynı yazıyla taşlar diktiler; Millward Uygurların bu uyarıyı dinlediğini belirtir: yazılarını ve devlet dinlerini Tang'dan değil Soğdlardan aldılar. Vilhelm Thomsen de 1893'te runik yazıyı, Çince yüzü olan bu taş üzerinden çözdü; 1896 tarihli yayını bugün de okumanın başlangıç noktasıdır.
Kaynaklar: Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Kaynaklar (4)
- Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896) · kamu malı
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · yalnız atıf
- Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 194A: the Türks, Çince asıl metin, Wikisource · kamu malı
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · yalnız atıf





