Béket 1 / 10 · Sulale · ≈ 1697-yil – 1912-yil
Ching Sulalisi
Impériyening eng yiraq ölkisi.
Junggharlarni yoqatqan, rayonni 1759-yili istila qilghan we 1884-yili uni ölke qilip «shinjang», yeni «yéngi chégra» dep atighan manju impériyesi.

Ching sulalisi bu rayonni qandaq idare qilghan?
Deslepki bir esirde xitay ölkisi süpitide emes, ichki asiya impériyesi süpitide. ching sulalisi 1759-yili junggharlarni yoqitip tarimni alghandin kéyin, ili wadisidiki bir jangjün'ge qarashliq manju we mongghul emeldarliri, ambanlar arqiliq idare qildi. ularning astida her bir xelq öz usuli boyiche bashqurulatti: köchmenler nesebtin kelgen begler (jasaq) astida, qumul we turpan wangliri öz zéminlirida, wahe sheherliri bolsa baj, sughirish, amanliq we sot ishlirigha qaraydighan texminen 300 musulman emeldar, begler arqiliq. uyghur we chet'el sodigerliri yerlik soda béji tölimeytti. milwardning hökümiche, chingning tarimdiki hökümranliqi deslepki yüz yilda muqim idi; köpiyiwatqan déhqanchiliq, soda we nopusni nezerde tutqanda, hetta yaxshi déyishkimu bolatti.
bughra bolsa bu istilani ming yilliq erkinliktin kéyinki yéngi bir xitay istilasining bashlinishi dep esleydu. u yaghach we téshi üchün chéqiwétilgen meschit, munar we munchilarni, qishlaqqa aylandurulghan öylerni, oydurma jinayetler bilen öltürülüp méli musadire qilin'ghan baylarni, yilliq jan béjini, yer, charwa we yaylaq bajlirini, 30 din 50 pirsentkiche soda béjini we hetta bir künlük seper üchünmu kérek bolidighan yol xétini teswirleydu.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Shinjang qandaq qilip ölke bolghan?
Kona tüzümning xarabisidin. 1864-yilidiki qozghilanglar we yaqupbeg yilliridin kéyin, 1876–1878-yilliri qaytip kelgen ching qoshunliri kona tüzümning yoqalghanliqini kördi: beglerning köpi ölgen yaki yer-mülkidin ayrilghan, manju we mongghul qarawulliri yoqalghan, ürümchidiki manju qel'esi iz qaldurmay weyran bolghanidi. orda pulini déngiz qirghiqi üchün paraxotqa xejlesh yaki yiraq gherb üchün qoshun'gha xejlesh heqqide talash-tartish qilghanidi; zo zungtang shinjangning qoldin kétishi mongghuliyeni, shuning bilen béyjingni xewpke uchritidu dégen qarash bilen ghelibe qildi.
1884-yili orda «yéngi chégra» menisidiki shinjangni ölke qildi; begler, wanglar we mongghul beglirining ornigha kongzi telimatida terbiyelen'gen emeldarlar bashquridighan nahiye we wilayetler quruldi; tunji waliysi liyu jintang boldi. milward buning bir qaram rayonni «xitayning qoshuwélishi» emes, ching impériyesining öz chet rayonlirini idare qilish usulidiki bir özgirish ikenlikini tekitleydu. uning téjeshtin bashqa yene bir meqsiti bar idi: pilanlighuchilar klassik oqutidighan mektepler we yéngi yerlerge orunlashqan xitay köchmenliri rayonni ichki ölkilerge téximu oxshitidu, dep ümid qilghan.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Menbeler (2)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Peqet menbe körsitilidu




