تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliYéngi Mektepler We «uyghur» Nami

Qeshqerde Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Jakarlandi

1933: «uyghuristan» bolushi mumkin idi.

Özini «sherqiy türkistan» dep atighan tunji dölet: u üch aychila yashidi, lékin milward uning qurulushini uyghur milletchilikining tereqqiyatidiki tarixiy ehmiyiti zor weqe dep hésablaydu. 1933-yili 12-noyabir sabit damolla we sherqiy türkistan istiqlal jem'iyiti qeshqerde, tümen deryasi boyidiki zor yighilishta jumhuriyet qurulghanliqini jakarlidi; asasiy qanun aqsuda turuwatqan xoja niyazni prézidént qilip belgilidi. héchqandaq chet dölet uni étirap qilmidi, 1934-yilining béshida ma jungyingning tunggan qoshuni uni yoqatti.

Bu jumhuriyet qandaq dölet bolmaqchi idi?

Uning rehberlirige qarap baqsaq bilinidu. milward yapon tarixchisi shinmén yasushining tetqiqatigha tayinip, rehberlerning köpinchisi xotenlik emes, belki qeshqer-atush etrapidiki oqutquchi we bay sodigerler ikenlikini, ularning 1910–1920-yillardiki aqartish herikiti bilen baghlinishliq ikenlikini yazidu. bash ministir sabit damollaning atushtiki neshriyatini yang zéngshin taqiwetkenidi; yéza igilik ministiri abuhesen atush we qeshqerde tunji yéngi usul mekteplirini achqan musabaylarning inisi iken déyilidu.

asasiy qanun döletni sheri'etke baghlidi, shuning bilen birge mektep, kütüpxana we doxturxana wede qildi. nami hetta özgirip turdi: tunji mis pullar «uyghuristan jumhuriyiti» namida quyuldi, kéyinki pul we pasportlarda «sherqiy türkistan jumhuriyiti» yézildi. shu waqitta u yerde bolghan bir kishining éytishiche, bu nam munaziridin kéyin tallan'ghan, chünki uyghurlardin bashqa türkiy xelqlermu bar idi. kök zémin'gha aq ay-yultuz chüshürülgen dölet bayriqi qobul qilindi, junggo hökümiti we ma jungying quyghan pullar bikar qilinip, qeshqer we xotende hökümet namida pul quyuldi; shiwitsiye missiyonérlirining basmixanisi élinip, «istiqlal» zhurnili chiqirildi. asasiy qanun layihesi shu zhurnalning ikkinchi sanida, bir yildin kéyin bérlin we parizhda chiqidighan «yash türkistan»da élan qilindi.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)

U arqisida néme qaldurdi?

Kul qeshqer jumhuriyitini nurghun jehettin yaqupbegning 1865-yili qeshqerni merkez qilip qurghan dölitining meniwi warisi dep qaraydu. yaqupbegke oxshash, yéngi hökümet rehberlirimu ottura sherq, türkiye we en'gliyege muraji'et qildi. emma yaqupbeg osmanli we en'gliye teripidin étirap qilinip, maddiy yardemmu alghan bolsa, bular héchnéme alalmidi. qeshqerdiki en'gliye konsul orunbasari tomson-glowér deslepte qiziqip, yéngi déhligha yardem bérishni tewsiye qildi; jawab: junggo merkiziy hökümiti qanunluq hakimiyet bolup qalidu. 1934-yili féwralda yéngi déhligha barghan elchilermu qayturuwétildi.

türkiye metbu'ati xewerlerni qizghin qarshi aldi; qeshqerdin ewetilgen yéngi yil mubareknamiside «kök bayraqtin qizil bayraqqa salam» déyilgen, anadolu agéntliqi uni keng tarqatti. lékin enqeredin maddiy yardem kelmidi: tashqi ishlar ministiri tewfiq rüshti aras sowét ittipaqigha qoshna döletlerning aldi bilen uning bilen yaxshi ötüshi kéreklikini tewsiye qildi. milward bu jumhuriyetning qurulushini uyghur milletchiliki üchün tarixiy ehmiyetlik, shuning bilen birge müjmel weqe dep ataydu. 2002-yili jungxua xelq jumhuriyiti gowuyüen axbarat ishxanisi élan qilghan bir höjjet bolsa «sherqiy türkistan» uqumini bir ochum bölgünchi we diniy esebiyler toqup chiqqan epsane dep ataydu; uni neqil qilghan milward buni teshwiqat dep ret qilidu.

Menbeler: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Menbeler (3)

Yolning axiri