تارىخىم
TR
Tema
Yazı boyu
Hikâye yoluİki cumhuriyet, bir tarih

Gulca'da Doğu Türkistan Cumhuriyeti ilan ediliyor

İkinci cumhuriyet: 12 mi, 15 Kasım mı?

Tek bir şehirdeki ayaklanmayı devlete dönüştüren ilan: sonraki beş yıl boyunca İli, Tarbagatay ve Altay bölgelerinin kendi hükûmeti ve ordusu oldu. Gulca'da ayaklanmacılar garnizonun direnişini ancak bir haftada kırabildi; emniyet karargâhı 13 Kasım 1944'te düştü ve Doğu Türkistan Cumhuriyeti, Kul ve Forbes'a göre 15 Kasım'da (Benson'da 12 Kasım) ilan edildi. Cumhurbaşkanı Özbek din âlimi Alihan Töre idi.

Gulca ayaklanmacıların eline nasıl geçti?

Yavaş yavaş, sokak sokak. Kul, Forbes'u ve İngiliz konsolosluk raporlarını izleyerek şöyle anlatır: Ayaklanmacılar Yenişehir'e yakın bir bağda toplandı, ertesi sabah Eskişehir'deki Guo-Min-Dang mevzilerine saldırıp kısa zamanda başkarargâhı aldı. 1946'da resmî davetle İli'ye giden Urumçi'deki İngiliz konsolos vekili Graham'a göre, Çinli askerlerin çoğu silahlarını atıp saklandı, ama bulunup öldürüldü. Diğerleri elektrik santralinde ve emniyet merkezinde mevzilenip direndi; havaalanındaki birlikler kuşatıldı.

12 Kasım'da yeşil bayrak asılan evlerin çoğaldığı görüldü. Şehre tam hâkim olduklarına inanınca ayaklanmacılar önce bir askerî karargâh, sonra geçici bir hükûmet kurmaya giriştiler. Emniyet karargâhı 13 Kasım'da alındı ve 15 Kasım'da 'Bağımsız Doğu Türkistan Cumhuriyeti' ilan edildi. 1944-1945'te Urumçi'de İngiliz konsolosu olan Turrall, ayaklanmada hedef olarak ilk nesil Çinli göçmenlerin, Guo-Min-Dang memurlarının ve askerlerinin seçildiğini, kadınlara ve çocuklara genellikle dokunulmadığını kaydeder; Ahmetcan Kasimi ise sonradan cumhuriyetin Guo-Min-Dang ile öteki Çinliler arasında fark gözetmeden bütün Çinlileri düşman gördüğünü itiraf etmiştir.

Kaynaklar: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)

Yeni devleti kimler yönetti?

İki grubun ittifakı. Kul'a göre Ahmetcan Kasimi'nin önderliğindeki 'ilerici' grup iyi silahlanmış ve Gulca'da iyi teşkilatlanmıştı; Türkçü-İslâmcı grup ise sayıca daha kalabalıktı ve özellikle köylerde geniş halk desteğine dayanıyordu. Guo-Min-Dang'a karşı güçleri birleştirmek için Özbek din âlimi Alihan Töre cumhurbaşkanı, nüfuzlu bir Uygur olan Hâkim Beg Hoca da yardımcısı yapıldı. Sovyet yetkilisi Mingulov bu esnek siyaseti onaylayarak, organizatörlerin bu ilk basamakta çiftçi, tüccar ya da toprak sahibi, işe yarayan herkesten yararlanmayı bildiğini kaydeder.

İki taraf da taviz verdi: Yeni yönetimin armasında Türkçü ve İslâmcı terimlere yer verilmedi, devletin resmî dininin İslâm olduğundan da söz edilmedi; böylece ayaklanmada rol alan Beyaz Ruslar ile Moğol, Şibe, Solon ve Mançu gibi Müslüman olmayan azınlıklar gözetildi. Ama Alihan Töre ve Hâkim Beg dışında sözü geçenlerin çoğu ilericiydi: Uygurlardan Ahmetcan'ın yanı sıra Seyfeddin Azizi, Rahimcan Sabir ve Abdülkerim Abbas; Kazaklardan Ebulhayr Töre; Kırgızlardan İshak Beg. Seyfeddin 1955'te Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin başkanı olacaktı.

Kaynaklar: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)

Kaynaklar (3)