Béket 9 / 13 · Qurulush · 1944-yili 15-noyabir · Talash-tartishliq
Ghuljida Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Jakarlandi
Ikkinchi jumhuriyet: 12-noyabirmu yaki 15-noyabirmu?
Bir sheher qozghilingini döletke aylandurghan jakarlash: shuningdin kéyin besh yil ili, tarbaghatay we altay rayonlirining öz hökümiti we qoshuni boldi. ghuljida qozghilangchilar garnizonning qarshiliqini bir heptide aran sundurdi; 1944-yili 13-noyabir saqchi bash idarisi élindi, kul we forbésning yézishiche 15-noyabir (bénsonda 12-noyabir) sherqiy türkistan jumhuriyiti jakarlandi. uning re'isi özbék diniy alim elixan töre idi.
Ghulja qozghilangchilarning qoligha qandaq ötti?
Asta, kochimu-kocha. kul forbés we en'gliye konsulxanisining doklatlirigha tayinip mundaq sözleydu: qozghilangchilar yéngisheherge yéqin bir baghda yighilip, etisi etigende kona sheherdiki gomindang orunlirigha hujum qildi we bash shitabni tézla aldi. 1946-yili resmiy teklip bilen iligha barghan ürümchidiki en'gliye wakaletchi konsuli graxamning éytishiche, nurghun junggo eskerliri qoralini tashlap möküwalghan, emma tépilip öltürülgen. qalghanliri éléktr istansisi we saqchi bash idarisida istihkam qurup qarshiliq körsetti; ayrodromdiki qoshun qorshawda qaldi.
12-noyabir yéshil bayraq ésilghan öyler köpiyiwatqanliqi körüldi. sheherni toluq kontrol qilghanliqigha ishen'gendin kéyin qozghilangchilar herbiy shitab, andin waqitliq hökümet qurushqa kirishti. saqchi bash idarisi 13-noyabir élindi, 15-noyabir «musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti» jakarlandi. 1944–1945-yilliri ürümchide konsul bolghan turral hujumning nishani birinchi ewlad junggoluq köchmenler, gomindang emeldarliri we eskerliri bolghanliqini, ayallar we balilargha adette chéqilmighanliqini xatiriligen; emma exmetjan qasimi kéyin jumhuriyetning gomindang bilen bashqa junggoluqlarni perqlendürmey, hemmisini düshmen körgenlikini étirap qilghan.
Menbeler: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)
Yéngi döletni kimler bashqurdi?
Ikki guruppining ittipaqi. kulning yézishiche, exmetjan qasimi bashchiliqidiki «ilghar» guruppa yaxshi qorallan'ghan we ghuljida yaxshi teshkillen'gen idi; «türkchi-islamchi» guruppa bolsa, bolupmu yézilarda, keng xelqning qollishigha tayinatti we sani xéli köp idi. gomindanggha qarshi küchni birleshtürüsh üchün özbék diniy alim elixan töre re'is, nopuzluq uyghur hakimbeg xoja uning mu'awini qilindi. sowét emeldari min'gulow bu yumshaq siyasetni maqullap, teshkilatchilarning bu basquchta déhqan, sodiger yaki yer igisi bolsun, ishqa yaraydighan hemme ademdin paydilinishi kéreklikini bilgenlikini yazidu.
ikki terep yol qoydi: yéngi hökümetning gérbida türkchi yaki islamchi atalghular ishlitilmidi, döletning resmiy dinining islam ikenlikimu tilgha élinmidi; bu arqiliq qozghilanggha qatnashqan aq ruslar we mongghul, shibe, solon, manju qatarliq musulman emes az sanliqlarmu étibargha élindi. lékin elixan töre we hakimbeg xojadin bashqa nopuzluq kishilerning köpinchisi ilgharlar idi: uyghurlardin exmetjandin bashqa seypidin ezizi, rahimjan sabir, abdukérim abbas, qazaqlardin ebulxeyr töre, qirghizlardin is'haqbeg. bulardin seypidin kéyin, 1955-yili, shinjang uyghur aptonom rayonining re'isi boldi.
Menbeler: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
Menbeler (3)
- Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Peqet menbe körsitilidu
- Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Peqet menbe körsitilidu
- Linda Benson, The Ili Rebellion: The Moslem Challenge to Chinese Authority in Xinjiang, 1944–1949 (Armonk: M. E. Sharpe, 1990) · Peqet menbe körsitilidu




