Béket 3 / 10 · Qurulush · 1883-yil / 1885-yil · Talash-tartishliq
Atushta Tunji Yéngi Usul Mektep
Yadlashning ornigha jughrapiye.
Yéngi usul mekteplirining tunjisi; milward ularda yétishken ikki ewlad oqughuchini 1930-yillardiki türkiy milletchilikning menbeliridin biri dep qaraydu. kona mekteplerde ereb we pars tilidiki tékistler yadlitilatti; hüseyinbay musabayéw atushta (1883 yaki 1885-yili) achqan mektep bolsa qazan we istanbulning programmisigha egiship, til-edebiyat, hésab, tarix, jughrapiye, tebi'et, resim, tenterbiye, rusche we erebche ögetti. tunji oqutquchilar yerlik kishiler bolup, kéyin qazandiki mu'ellimler mektipige ewetildi.
Uningda néme yéngi idi?
Dinning orni. yéngi mektepler hésab, jughrapiye we tebi'iy penlerdin bashqa islamni we yerlik türkiy tilni ayrim ders qilip ögetti. ottura asiyaning mektep we medrisiliride peqet islam ögitiletti, umu ereb we pars tilidiki tékistlerni qayta-qayta oqush arqiliq; yadlashning özi meqset idi. yéngi mektepler bolsa islamni ayrim bir pen qilip ayridi. mute'essip ölimalar buninggha qarshi chiqti, chünki bu islamni bashqa bilimler bilen teng qatargha qoyghandek körünetti. uyghur tilini ögitish we xelq tilidiki tékistlerni ishlitishmu yéngiliq idi, u shekilliniwatqan türkiy milletchilik bilen zich baghlan'ghanidi.
yéngiliq hemmini ensiretti. yekenlik bir mute'essip alim, ghulam muhemmedxan, 1910–1920-yillardiki xeterlik yéngiliqlarning tizimlikini tüzgen: buxara we junggodiki bolshéwiklar (u 1920-yillardiki gomindangni «jedid xitaylar» dep atighan), sultanni texttin chüshürüp, uning heremini xelqqe achqan we selle orashni chekligen türkler, mekke we medinini igilep, mazarlarni buzuwatqan wehhabiylar. eng yamini, ibni se'ud we oghli fransuzche bilidiken, dégen gep.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Uningdin néme chiqti?
Bir ewlad rehberler. milwardning yézishiche, deslepte yéngi mektepler teshwiq qilghan «millet» éniq emes idi: bu téxi «uyghur» milliti emes, ottura asiyaning türkiy musulmanliri idi; turpanning astane kentidiki mektepte oqughuchilar «ana tili»ni medhiyileydighan naxsha éytatti, emma sözliri tatarche idi. köp yerni körgen sodigerler yashlarning hazirqi siyasiy we soda muhitida ish qilalishini arzu qilatti; shunga mektepler kéngeygenséri xenzuche, rusche, türkche we hésabat derslirini qoshti.
mektepler asan yashimidi: yang zéngshin mute'essip musulmanlarning jedid mekteplirini taqishigha yol qoydi. lékin ularning tesiri toxtimidi. milward 1930-yillardiki qozghilanglarning sewebliri ichide jedid mektepliride oqughan ikki ewlad oqughuchida yétilgen türkiy milletchilikni sanaydu. 1933-yili qeshqerde jakarlan'ghan sherqiy türkistan jumhuriyitining rehberlirining köpi qeshqer-atushning oqutquchi we sodigerliri idi; ularning arisida musabaylarning inisi dep éytilidighan yéza igilik ministiri abuhesenmu bar idi.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Menbeler (1)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu




