تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliXanlar We Xojilar

Abdureshidxan

Yéngi xan, we sürgün qilin'ghan tarixchi.

Mirza heyder büyük tarix esiri «tarixi reshidi»ni uning nami bilen atap uninggha béghishlighan xan; uning ayali amanisaxan on ikki muqam bilen eslinidu. u sultan se'idxanning oghli we warisi bolup, 1533-yildin bashlap yekenni sorighan; «tarix»qa köre, ismini babur qoyghan, chünki «abdureshid» bilen «sultan se'id» qapiyedash idi.

Tarixi Reshidi · Shu dewrdin bir buyum
Tarixi Reshidi · Shu dewrdin bir buyumMuginov · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Uning xanliqi qandaq bashlan'ghan?

Atisining qebrisi béshidiki bir qatilliq bilen. se'idxan 1533-yili iyulda wapat bolghanda, abdureshid aqsuda idi. yekende emiri kebir seyyid muhemmed mirza, yeni mirza heyderning taghisi, matem murasimini we uning üchün daghdughiliq kütüwélishni orunlashturdi. lékin yene bir emir eli taghay yoshurun bérip, abdureshidqa seyyid muhemmed séni öltürüp, ining iskenderni textke chiqarmaqchi, dédi. hijriye 940-yili 1-muherrem etigini abdureshid mazargha kelgende, seyyid muhemmed matem kiyimide, yaqisini yirtip, sellisini yerge tashlap uni kütüwalghili chiqti. abdureshid uni shu yerdila tutquzup, béshini kestürdi, andin qeshqerge adem ewetip, uning yash tughqanliridin üchini öltürtti.

bu weqeni ölgüchining jiyeni mirza heyder sözleydu; u suyiqest dégenning yalghan ikenlikini éytip, tömürning bir newrisidin bashqa héchkim bundaq zulum qilmighan, dep yazidu. bughra oxshash kitabqa tayinip, sel bashqiche bayan qilidu: seyyid muhemmed özining emiri kebirlikini beglerge testiqlitip, abdureshidni textte peqet namidila tutmaqchi idi. qaysi bayan bolsun, abdureshid andin aq kigiz üstide sherqiy türkistan we tibetning xani dep jakarlandi, emiri kebirlikni eli taghaygha berdi.

Menbeler: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Uningdin néme qalghan?

Uning nami bilen atalghan bir kitab we uzun bir süküt. mirza heyder taghisi öltürülgendin kéyin yeken'ge qaytmidi; bedexshan'gha ötüp, baburning oghli humayun'gha qoshuldi. shundaq bolsimu, u keshmirde tarixini yazghanda, uni shu chaghda textte olturghan «moghul xaqanlirining axirqisi» abdureshidqa béghishlap, «tarixi reshidi» dep atidi. atisining jénigha zamin bolghan tibet we keshmir petihliri bir yilgha yetmeyla qoldin ketti.

uningdin kéyin menbeler dégüdek jimip qalidu. bughra abdureshidxan dewride altay we émildin bashqa bügünki pütün sherqiy türkistanning döletke tewe bolup, nahayiti tinch we aman yashighanliqini yazidu; hemde oqurmenliridin epu soraydu: abdureshidxan textke chiqqandin kéyinki yillar üchün u peqet parche-purat melumatlarnila tapalighan, chünki «tarixi reshidi»ning dawamlirini afghanistan we hindistandin tapalmighan. hetta abdureshidxanning wapat yilimu éniq emes: bughra 1570–1571 deydu, «tarixi reshidi»ning in'glizche neshri 1565–1566 deydu. ornigha oghli chiqti.

Menbeler: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Menbeler (3)