تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Kishiler · Dölet erbabi

Sabit Damolla

سابىت داموللا

1933-yili qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyitini jakarlap, uning bash weziri bolghan, jumhuriyet 1934-yili yimirilgende tutulup wapat bolghan din alimi.

سابىت داموللامنىڭ سۈرىتى
سابىت داموللامنىڭ سۈرىتىAptori namelum · Public domain · Wikimedia Commons

Hayati we eserliri

  1. 1883-yilTughulghanAtush Shehiri
  2. 1933-yilQurulushQeshqerde Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti JakarlandiÖzini «sherqiy türkistan» dep atighan tunji dölet: u üch aychila yashidi, lékin milward uning qurulushini uyghur milletchilikining tereqqiyatidiki tarixiy ehmiyiti zor weqe dep hésablaydu.
  3. 1934-yilYimirilishQeshqer Jumhuriyiti YiqildiTunji sherqiy türkistan jumhuriyitining axiri we bir satqunluq: re'isi bash wezirini tapshurup berdi.
  4. 1934-yilWapat bolghanÜrümchi Shehiri

U qandaq jumhuriyet qurmaqchi idi?

Islamiy bolghandek, zamaniwi jumhuriyetmu. 1933-yili 12-noyabir sabit damolla qeshqerdiki tümen deryasi boyida, aldida mektep baliliri we oqutquchilar bolghan 7 mingche esker we 13 ming kishilik yighin'gha riyasetchilik qilghan. top qiriq bir qétim étilghan, xelq kök bayraqlarni lepildetken, oqughuchilar «bayriqimiz kök bayraq … türkistan türk xelqimizning wetini» dep naxsha éytqan. andin u héytgah meschitige namayishni bashlap barghan, rehberler meschitning ögzisi we munaridin söz qilghan. bésilghan programmida tinchliq we bixeterlik wede qilin'ghan, chet'elliklerge ularning aware qilinmaydighanliqi kapalet qilin'ghan; u béshi we axirida allahni tilgha alghan, emma omumiy ahangi diniy emes idi.

yapon alimi shinmén jumhuriyetning öz höjjetlirini oqup, rehberlirining köpinchisining xotenlik emes, usuli jedid herikitidin chiqqan qeshqer we atushluq oqutquchi we sodigerler ikenlikini körsitidu. sabitning özimu metbe'esini yang zéngshin taqiwetken atushluq neshriyatchi we yazghuchi idi. tunji tenggiler «uyghuristan jumhuriyiti» namida soqulghan; «sherqiy türkistan» nami yéngi dölette bashqa türkiy xelqlermu bolghachqa, munaziridin kéyin tallan'ghan.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)

Uning axiri qandaq boldi?

Öz re'isining satqunluqigha uchrap. xuyzu qisimliri 1934-yili béshida qeshqerni alghanda, sabit we bashqa wezirler yéngisar we yeken'ge qachqan. u yerde sowét agéntliri we shéng shisay bilen öz kélishimini tüzgen xoja niyaz uni esir élip, aqsuda tapshurup bergen. u shu yili yazda u yerde dargha ésilghan. u yillar ilgiri, ikkisi mekkidiki hejdin qaytiwatqanda mehmed imin bughra bilen tonushqan; 1933-yili iyulda bughraning inisi bilen qeshqerge kélip, xoten hökümitining ishxanisini achqan; jumhuriyet mushu ishxanidin barliqqa kelgen.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)

Menbeler (3)

Yillar peqet Wikidata din élindi; téxi ikkinchi menbe bilen tekshürülmigen.

Bu yerdin qeyerge?

Xataliq melum qilish

Özingizni yaki a'ilingizni tonutidighan uchur yazmang.

XeritemHékaye yoli · 4/13 · Kéyinki béket5 · Qeshqerde Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Jakarlandi