Jumhuriyet · ≈ 1912-yil – 1949-yil
Jungxua Min'go
جۇڭخۇا مىنگو
Ölke namida jungxua min'gonigha tewe bolsimu, waliylar öz mülkidek bashqurghan ottuz yette yil: yang zéngshin, jin shurén we shéng shisay, bir ziyapet qetli, bir özgirish, sowét arilishishi we ikki jumhuriyet.
u 1912-yildin 1949-yilghiche dawamlashqan.


Yang zéngshin qandaq höküm sürgen?
Ünsiz we rehimsiz. u öz usulini özi mundaq xulasiligen: «müshük chashqan tutqanda awaz chiqarmaydu». 1916-yili féwralda bir türküm yünnenlik ofitsérning özige qarshi suyiqest pilanlawatqanliqini bilgendin kéyin, ularni yéngi yil ziyapitige chaqirdi; birnechche romka sharabtin kéyin isharet qildi, qarawulliri bashliqlarning béshini dastixandila kesti, u bolsa tamiqini xatirjem yep tügetti. u her bir guruhni bashqisigha qarshi ishletti: qazaqlarni mongghullargha, konsérwatip ölimalarni jedidchi islahatchilargha qarshi; yerlik begler, köchmen bashliqliri we qumul-turpan wanglirini melum chek ichide béyishqa qoyup berdi.
u ölkini sirttin ayriwétishkimu urundi. pochtini tekshürdi, télégrafni qattiq kontrol qildi, xitaygha baridighan yollarni tosti, mekteplerni taqidi we konsérwatiplarning yéngi musulman mekteplirini taqishigha yol qoydi; uyghur we jungxua xelq jumhuriyiti tarixchiliri uning «xelqni nadan qaldurush siyasiti»ni hökümranliqining eng ziyanliq teripi dep qaraydu. uning heqqidiki bahalar oxshimaydu: kéyinki bir emeldar yang dewridiki shinjangni «yer yüzidiki jennet» dégen, en'gliye konsuli uning töwen béjini maxtighan; forbés we jungxua xelq jumhuriyiti alimliri bolsa bir fé'odalliq herbiy bashliq dep qaraydu. u 1928-yili iyulda bir ziyapette étip öltürüldi.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Jin shurén we shéng shisay dewride némiler yüz bergen?
Awwal bir yimirilish, andin bir sowét qaram döliti. yangning yardemchisi jin shurén yangning qatillirini öltürüp hoquqni aldi, andin pul basti (yangning 10 milyonigha qarshi 145 milyon serlik qimmiti yoq qeghez pul), hetta mal soyushqimu baj saldi, hejge bérishni cheklidi we xenzu bolmighan yétekchilerning ornigha xenzu emeldarlarni qoymaqchi boldi; qumul wangliqini emeldin qaldurushi 1931-yilidiki qozghilangni we pütün ölkide yillap dawamlashqan urushni peyda qildi. 1933-yili aprélda ürümchidiki bir özgirish uni hoquqtin qoghlidi, herbiy shéng shisay hökümran bolup chiqti.
shéng sowétning yardimi bilen hoquqta turdi. sowét qisimliri 1934 we 1937-yilliri uning düshmenlirini tarmar qildi; uningdin kéyin sowét qerzliri, meslihetchiliri we mexpiy saqchi usulliri keldi; sowét inzhénérliri ölkining kanlirini échip, maytagh (dushenzi) néfit kénini achti. shéng on töt milletni étirap qildi we «uyghur» namini tunji qétim resmiy ishletti, lékin uning tazilashliri uyghur we xuyzu yétekchilirining pütün bir ewladini yoqatti; öltürülgenlerning sani 50 mingdin 100 mingghiche dep mölcherlinidu. 1942-yili urushning yönilishi özgiriwatqanliqini sézip, gomindang terepke ötti, sowét sodisini toxtatti we ularning arisida maw zédungning inisi maw zéminmu bolghan xitay kommunistlirini öltürdi.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Bu ottuz yette yilda merkiziy hökümetning orni qandaq idi?
Köpinche yiraqta turup, qolidikidin köpini dewa qilatti. yang béyjingdiki her bir hökümetke, andin jyang jyéshining nenjing hökümitige sadiqliq qesimi ichti, unwanlirini shulargha maslashturup özgertti we milwardning ibarisi bilen béyjingning héchqandaq jiddiy siyasiy tesirige uchrimidi. 1928-yili sowét ittipaqi bilen bolghan soda xitay bilen bolghan sodining dégüdek on hessisi idi, chünki sowét malliri tömüryol bilen kéletti, xitay malliri bolsa üch ayliq karwan sepirige mohtaj idi. nenjing ürümchide kim hoquq tutsa shuni étirap qildi, hetta ölke hökümiti bilen urushuwatqan tunggan herbiy bashliqlirighimu unwan berdi.
bu yillarni béshidin ötküzgen bughra oxshash tüzümni ichidin teswirleydu: xitay hökümiti yangning jumhuriyet usulliridin pütünley yiraq, musteqil bir mustebit ikenlikini biletti, lékin dunyagha sherqiy türkistanni jungxua min'gogha tewe qilip körsitishni xalighanliqi üchün uning sirtqi sadiqliqigha razi boldi; yangmu uning birnechche körsetmisini öz menpe'etige mas halda ijra qildi. milward nenjingning heqiqiy tesiri we puli bolmisimu dewasini her qandaq ehwalda saqlash siyasitining axirida muweppeqiyet qazan'ghanliqini qoshup qoyidu. heqiqiy gomindang kontrolluqi peqet 1942–1944-yilliri, shéng terep almashturghandila keldi.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Weqeler
- 1912-yilYang Zéngshin Hoquqni AldiWeqe · Ürümchi Shehiri
- 1913-yilAstanidiki «isyanchi Mektep»Qurulush · Astane Qedimki Qebristanliqi
- 1914-yilStéyn Qochuda Qézish Élip BardiÉkspéditsiye · Qochu Qedimki Shehiri

- ≈ 1914-yilAtush Mu'ellimler MektipiQurulush · Atush Shehiri
- 1921-yil«uyghur» Nami Qayta TirildiWeqe

- 1928-yil«7-7 Weqesi»: Yang Zéngshin ÖltürüldiWeqe · Ürümchi Shehiri
- 1931-yilQumul Qozghilingi BashlandiQozghilang · Qumul Shehiri

- ≈ 1931-yilQumul Wangliqi Bikar QilindiYimirilish · Qumul Shehiri
- 1933-yil«4-12 Özgirishi»: Shéng Shisey Hoquqqa KeldiWeqe · Ürümchi Shehiri
- 1934-yilQeshqer Jumhuriyiti YiqildiYimirilish · Aqsu Shehiri

- 1934-yilSowét Qoshuni Shinjanggha KirdiUrush · Ghulja Shehiri
- 1937-yil1937-yilidiki Jenub Qozghilingi We TazilashQozghilang · Qeshqer Shehiri

- 1940-yilAltay Qazaqliri QozghaldiQozghilang · Koktoqay Nahiyisi
- 1944-yilGhulja QozghilingiQozghilang · Ghulja Shehiri
- 1944-yilShéng Shisey Shinjangdin ÉliwétildiWeqe · Ürümchi Shehiri
- 1946-yilTinchliq Kélishimi We Birleshme HökümetKélishim · Ürümchi Shehiri

- 1946-yilOsman Ghuljidin AyrildiWeqe · Ghulja Shehiri
- 1947-yilBaytik Boghda WeqesiUrush · Baytagh
- 1949-yilShinjang Yéngi Hökümetke BoysundiWeqe · Ürümchi Shehiri

Shu dewrdiki kishiler
Menbeler (2)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Peqet menbe körsitilidu
Yillar texminiy; ikkinchi menbe bilen tekshürülidu.
Jungxua Min'go bayriqi (1912-yil – 1928-yil): Original: en:Provisional Government of the Republic of China (1912) Vector: Kibinsky · Public domain · Wikimedia Commons
Jungxua Min'go bayriqi (1928-yil – 1949-yil): Sun Yat-sen · Public domain · Wikimedia Commons







