Téma · ≈ 1765-yil – 2009-yil
Qozghilanglar We Jumhuriyetler
1765-yilidiki uchturpandin 2009-yilidiki ürümchigiche: qozghilanglar, ikki jumhuriyet we ularning yolbashchiliri. talash-tartishliq weqeler öz menbeliri bilen yanmuyan körsitilidu.
22 weqe · 7 kishi

Waheler qachan we néme üchün qozghaldi?
Izchil emes, belki zulum éghirlashqan peytlerde. milward köp uchraydighan bir oygha qarshi, ching hakimiyitining tarimda yerlik uyghurlarning toxtimay qarshiliqigha uchrimighanliqini yazidu. 1765-yilidiki uchturpan qozghilingi emeldarlarning ochuq zulmidin partlidi we qirghin bilen axirlashti; uningdin kéyin ching beg tüzümini islah qildi, atmish yil chong weqe bolmidi. kéyinki xeterler qoqendtin keldi: 1826-yili jahan'gir xoja, 1830-yili uning akisi yüsüp.
1864-yili ehwal özgerdi. 1850-yillardin kéyin chingning kümüshi kelmes boldi, emeldarlar éghir baj saldi; impérator tungganlarni qirishqa buyruptu dégen mish-mish tarqalghanda tungganlar kucharda, andin ürümchi, yeken we qeshqerde qozghaldi, rehberlik tézla yerlik türkiy musulmanlargha ötti. yaqupbegning döliti mushu qalaymiqanchiliqtin tughuldi. milward 1930-yillarni «topan» dep ataydu: yang zéngshinning uzun hökümranliqi we jin shurénning qattiq namuwapiq idarisidin tughulghan naraziliq, jedid mektepliride oqughan ikki ewladta yétilgen türkiy milletchilik, gensu xuyzuliri, aq ruslar we sowét ittipaqining arilishishi qoshulup, shinjangni qozghilang we milletler ara qanliq toqunushqa tashlidi.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Ikki jumhuriyet néme qaldurdi, néme üchün bezi weqeler oxshimighan bayan qilinidu?
Ikki jumhuriyet qisqa yashidi, lékin iz qaldurdi. 1933-yili qeshqerde jakarlan'ghan jumhuriyet üch ayche yashidi; milward uni uyghur milletchilikining tereqqiyatidiki tarixiy ehmiyiti zor weqe deydu. 1944-yili ghuljida jakarlan'ghan jumhuriyet ili, tarbaghatay we altayda besh yil öz qoshuni we puli bilen yashidi, 1949-yili xelq jumhuriyitige ötti.
bu weqelerning beziliri üstide tarixchilar we döletler bir pikirde emes. milward ikkinchi jumhuriyet heqqidiki bayanatlarni «rashomon»gha oxshitidu: kim qozghilangning arqisida turghanliqi heqqide alimlar, döletler we siyasiy erbablar oxshimighan geplerni qilidu. shunga tariximda bundaq weqelerning her bir qarishi öz menbesi bilen yanmuyan körsitilidu; kul we bughra qollighan qarash eng keng qobul qilin'ghan qarash süpitide aldida turidu (ADR 0010), 1949-yildin kéyinki weqelerde bolsa héchbir qarash aldigha qoyulmaydu.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
Weqeler
- 1765-yilUchturpan QozghilingiQozghilang · Aqsu Shehiri
1826-yilJahan'gir Xoja Qeshqerni AldiQozghilang · Qeshqer Shehiri- 1864-yil1864-yilidiki QozghilanglarQozghilang · Kuchar Nahiyisi
- ≈ 1907-yilQumul Déhqanliri Wanggha QarshiQozghilang · Qumul Shehiri
1931-yilQumul Qozghilingi BashlandiQozghilang · Qumul Shehiri
1933-yilXotende Emirler Hökümiti QuruldiQurulush · Xoten Shehiri
1933-yilQeshqerde Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti JakarlandiQurulush · Qeshqer Shehiri
1934-yilQeshqer Jumhuriyiti YiqildiYimirilish · Aqsu Shehiri
1937-yil1937-yilidiki Jenub Qozghilingi We TazilashQozghilang · Qeshqer Shehiri- 1940-yilAltay Qazaqliri QozghaldiQozghilang · Koktoqay Nahiyisi
- 1943-yilBulghunda Osman «xan» Dep JakarlandiWeqe
- 1944-yilGhulja QozghilingiQozghilang · Ghulja Shehiri
1944-yilGhuljida Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti JakarlandiQurulush · Ghulja Shehiri- 1945-yilAltay Azad QilindiUrush · Altay Shehiri
- 1946-yilOsman Ghuljidin AyrildiWeqe · Ghulja Shehiri
- 1947-yilBaytik Boghda WeqesiUrush · Baytagh
1949-yilGhulja Rehberliri Béyjing Yolida Yoqap KettiWeqe- 1951-yilOsman Baturning Axirqi YiliYimirilish · Barköl Qazaq Aptonom Nahiyisi
- 1962-yil1962-yilidiki Sowétke QéchishKöchüsh · Ghulja Shehiri
- 1990-yilBarin WeqesiQozghilang · Barin Yézisi
- 1997-yilGhulja WeqesiQozghilang · Ghulja Shehiri
- 2009-yil2009-yili 5-iyul Ürümchi WeqesiQozghilang · Ürümchi Shehiri



