تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliTürk: Bu Namdiki Tunji Impériye

Bilge Qaghan

Zeherlen'gen xaqan.

Orxun menggü tashliri uning tilidin sözleydighan, inisi kül tégin we meslihetchisi tonyuquq bilen tang bilen tinchliq we soda ornatqan, öz weziri teripidin zeherlen'gen qaghan. u ikkinchi türk xanliqini 716-yildin 734-yilghiche bashqurghan; ölüshtin burun zeherligüchi buyruq chor we uning terepdarlirini öltürtken.

بىلگە قاغاننىڭ مەرمەر ھەيكىلى، 8-ئەسىر
بىلگە قاغاننىڭ مەرمەر ھەيكىلى، 8-ئەسىرGary Todd from Xinzheng, China · CC0 · Wikimedia Commons

U tashlargha néme üchün öz tarixini oydurdi?

Türkler dölitini bir qétim qandaq yoqatqanliqi we uni qandaq qayturuwalghanliqini untup qalmisun dep. «deydighan hemme sözümni bu menggü tashqa yazdim,» deydu u begliri we xelqige; «uninggha qarap bilinglar.» uning pikri: ittipaqliq, ötüken yéride turush, xenzu yurti bilen soda qilish, emma uning sayisige kirmeslik, chünki uning tatliq sözi we yumshaq yipiki türklerge ellik yilliq qulluqqa chüshken. u qaghan süpitide qilghanliri bilenmu pexirlinidu: «yoq, yoqsul xelqni tirildürdüm; yoqsulni bay, azni köp qildim.» uning öz téshi inisiningkige yéqin turidu, her ikkiside u birinchi shexs bilen sözleydu.

uning hökümranliqi (716–734) ikki ademge tayan'ghan: qoshun'gha qomandanliq qilghan inisi kül tégin we uni sépilliq sheher we ibadetxana sélishtin yan'ghan qéri meslihetchi tonyuquq. ular bilen u tang bilen tinchliq we soda ornatqan. axirida weziri buyruq chor uni zeherligen; ölüshtin burun u zeherligüchi we uning terepdarlirini öltürtken. uning ölgen yili talash-tartishliq: köp menbelerge köre 734, bezilirige köre 732.

Menbeler: Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896) · Jiu Tangshu (Old History of the Tang), chapter 194A: the Türks، ۋىكىمەنبەدىكى خەنزۇچە ئەسلى تېكىست · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

Menbeler (3)