Béket 10 / 11 · Hökümdar · 1626-yil – 1694-yil
Apaq Xoja
Qeshqerdin qoghlan'ghan pir lasagha yardem sorap bardi.
1679-yili (bashqa menbelerde 1678) buddist junggharlarning yardimide yekende hoquq alghan, shuning bilen tarim wahelirini dala impériyesige tapshurghan sopi pir. u yekendin qoghlan'ghanda dalay lamadin yardem sorighan; dalay lama ghaldan'gha «isma'ilxan uning yurtini tartiwaldi» dep xet yazghan. u apaqiye (aqtaghliq) xojilirining béshi idi; qeshqer sirtidiki maqberisi rayondiki eng meshhur binalarning biri. 1694-yili wapat bolghan.

Apaq xoja néme üchün junggharlarni chaqirghan?
Chünki u qeshqer we yekendiki bir hoquq kürishide yéngilgen idi. esli ismi hidayetulla bolghan apaq xoja mawera'unnehrning neqshibendi pirliri — mexdumzadiler neslidin idi. atisi muhemmed yüsüp tarim we turpan oymanliqlirida tebligh qilghan, milwardqa köre yene bir shax — is'haqiyening hesetxor kishiliri teripidin zeherlen'gen. apaq 1670-yillarghiche qeshqerde küchlük bir shexs, belkim sheherning hakimi idi; is'haqiylar bilen birleshken isma'ilxan uni qoghlighuche.
menbeler uningdin kéyinkisini ikki xil sözleydu. milwardning xojilar tezkirisige asaslan'ghan bayanida apaq keshmirge, andin lasagha qéchip, beshinchi dalay lamagha özini qeshqerning qanunluq hökümdari dep tonushturup, uning yardimige érishken: «isma'ilxan uning yurtini tartiwaldi», dep yazghan dalay lama jungghar hökümdari ghaldan'gha; ghaldan wahelerni boysundurup, yilliq tölem bedilige apaq we oghullirini hoquqqa chiqarghan. bughraning bayanida bolsa hidayetulla xoja aldi bilen texminen 1676–1677-yilliri ochuq qozghilang kötürüp, yekenni qisqa waqit igilep, yene qoldin bergen we ilidiki ghaldan'gha panahlan'ghan; ghaldan uninggha «abaq» dégen sherep unwanini bergen. bughragha köre «upuqlarning» menisidiki «apaq» muritlirining bu jungghar unwanini özgertishidur.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Uning qilmishi némini özgertken?
U yeken xanliqini axirlashturghan we tarim wahelirini seksen yil bir dala impériyesining astigha qoyghan. milward netijini kona bir endizining qaytip kélishi dep teswirleydu: wahelerdiki yerlik hökümdarlar — bu qétim bir sopi jemeti — tengritaghning shimalidiki köchmen xojayinlargha olpan tapshuratti. 1940-yili yazghan bughra apaqqa qattiq höküm chiqiridu: uning bayanida xojilar xanlarning merdlikige kupranliq bilen jawab qayturghan, apaqning muritliri yekenning derwazilirini ghaldanning qoshunigha échip bergen. bu tor béket ikki xil qarashni yanmuyan körsitidu.
u wekillik qilghan jédel uningdin uzun yashighan. 1694-yili u wapat bolghandin kéyin «jallat xénim» dep atalghan tul ayali is'haqiylargha qarshi urushni dawamlashturghan. taghlardiki qirghiz qebililiri her ikki terepke qoshulghan; shunga apaqiylar «aqtaghliq», is'haqiylar «qarataghliq» depmu atilidu. riqabet ching istélasi jeryanida we 19-esirde, jahan'gir qatarliq apaqiy xojilar qoqendin qozghilang bashlighan dewrdimu dawamlashqan. apaqning qeshqer sirtidiki maqberisi, muhim bir neqshibendi maziri süpitide, rayondiki eng meshhur binalarning biri bolup kelmekte; yaqupbeg uni 1870-yillarda rémont qildurup wexpe ajratqan.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Menbeler (4)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Peqet menbe körsitilidu
- Wikidata · Peqet menbe körsitilidu
- Isenbike Togan, “Chinese Turkestan v. Under the Khojas”, Encyclopaedia Iranica (1991) · Peqet menbe körsitilidu





