تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliXanlar We Xojilar

Mirza Muhemmed Heyder Dughlat

Esker, tughqan we tarixchi.

Moghul xanlirining parsche tarixi, 14–16-esirlerdiki rayon'gha échilghan asasliq dérizimiz bolghan «tarixi reshidi»ni yazghan we hayatini keshmir hökümdari süpitide axirlashturghan serkerde we tarixchi.

قازاقىستان ماركىسىدىكى مۇھەممەد ھەيدەر دۇغلات
قازاقىستان ماركىسىدىكى مۇھەممەد ھەيدەر دۇغلاتPost of Kazakhstan · Public domain · Wikimedia Commons

Bir serkerde néme üchün tarix yazghan?

Chünki u öz xelqining ötmüshining yoqiliwatqanliqini körgen. moghullar küchlük chaghda, dep yazidu u, alimlar ularning tarixini yazatti; lékin yüz yildin artuq waqit ichide héchkim yazmighan, ulardin peqet tashliri mustehkem bolghachqa saqlinip qalghan bir weyran munar, bir medris yaki bir munaridin bashqa héchnerse qalmighan. «méning meqsitim, — deydu u, — moghullarning tarixi pütünley untulup ketmisun dep, peqet bir eslime yézish»; kéyin birer xan öz nesebnamisini bu kitabtin tapalisun.

u netije heqqide ochuq sözligen: bashqa mu'ellipler xataliqliri üchün epu soraydu, u sorimaydu, «chünki kitabimning béshidin axirighiche xataliqqa toluq ikenlikini bilimen». némini tashlap qoyushnimu özi tallighan: musulman bolmighan moghullarning peqet namlirinila bergen. töt esirdin kéyin bughra «tarixi reshidi»ni yenila yeken xanliqi tarixining birdinbir menbesi dep hésablaydu.

Menbeler: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895) · Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)

U yeken xanliri üchün néme ishlarni qilghan?

U ularning eng mushkül yürüshlirige qomandanliq qilghan. 1527–1528-yilliri abdureshid bilen birlikte daristan'gha, yeni hazirqi hunza, gilgit we chitralgha bardi. 1532-yili se'idxanning oghli iskender sultan bilen ladakke, u yerdin keshmirge ötti; keshmirlikler kütüp turghan lar éghizida u qoshunning bir qismini kéchide bir taghdin ashurup, ularning chékinish yolini kesti, srinagargha urushsizla kirildi. xan qaytqandin kéyin heyder 900 adem bilen lasagha qarap ilgirilidi. bughraning yézishiche, lasagha sekkiz künlük yol qalghanda atlarning ondin sekkizi hawa shalangliqidin ölüp, eskerler piyade qalghan; u yolini özgertip, etrapqa hujum qilip, 100 ming qoy bilen qaytqan.

axiri yaxshi bolmidi. u téxi tibette waqtida se'idxan wapat boldi, yéngi xan abdureshid heyderning taghisini öltürtti. heyder yeken'ge qaytmidi: bedexshan'gha ötüp, hindistanning baburiy padishahi humayunning yénigha ketti.

Menbeler: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)

U keshmirge qandaq hökümdar bolghan, qandaq ölgen?

U bu jilghini 1532-yilidiki yürüshtin tonuytti. 1540-yili humayun qenewjda yéngilgendin kéyin, heyder uninggha keshmirni panahgah qilip élishni teklip qildi; humayun indus deryasi terepke chékindi, lékin heyderning az qoshun bilen sinap béqishigha ruxset qildi. bashqa qomandanlar yolda uni tashlap ketti; shundaqtimu u 1540-yili 21-noyabir bir ochum adem bilen jilghigha chüshüp, uni qilich yangrimay aldi. 1541-yili 2-awghusttiki bir jeng uni keshmirning heqiqiy xojayini qildi, u on yil, bir qorchaq padishah namida, u yerni idare qildi. ekberning tarixchisi ebulfezl uning keshmirni weyrane halda tépip, étiz we sheherlerge tolghan halda qaldurghanliqini éytidu, lékin muzikigha bek köp waqit serp qilghanliqi üchün uni eyibleydu.

éliyasning éytishiche, uning köngli dawanlarning u teripide qalghan: öz hökümranliqi heqqide peqet ikki qisqa bab yazghan, a'ilisi we düshmenliri yashaydighan qeshqer we yeken heqqide bolsa xéli köp yazghan. 1551-yili küzde, bir qozghilanggha qarshi ofitsérigha yardemge kétiwatqanda, lagérigha kéchide hujum qilinip, u bir oq bilen öldi; bir bayan'gha köre oq qarangghuda öz ademliridin birining qolidin chiqqan.

Menbeler: Mirza Muhammad Haidar Dughlat, The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia, tr. E. Denison Ross, ed. N. Elias (London, 1895)

Menbeler (3)