تارىخىم
UY
Reng uslubi
Xet chongluqi
Hékaye yoliIkki Jumhuriyet, Bir Chésla

Exmetjan Qasimi

Béyjinggha yétip baralmighan rehber.

Sherqiy türkistan jumhuriyitining (1944–1949) eng nopuzluq rehbiri; 1946-yilidiki tinchliq kélishimidin kéyin ölkilik birleshme hökümetning mu'awin re'isi boldi. 1949-yili awghustta béyjinggha mangghandin kéyin uningdin xewer chiqmidi. resmiy bayan'gha köre u ayropilan hadisiside ölgen; bashqa menbeler buninggha qoshulmaydu.

ئەھمەتجان قاسىمىنىڭ سۈرىتى
ئەھمەتجان قاسىمىنىڭ سۈرىتىNykhusan · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

U némini arzu qilghan?

Shinjangdiki türkiy xelqlerning özini özi idare qilishi; qolidiki wasitiler bilen. u sowétte oqughan, shéng shisayining türmiliride yatqan ili wadisiliq bir uyghur idi; qozghilangni elixan törige oxshash diniy zatlar bashlighandin kéyin, 1945-yili etiyazda ghulja jumhuriyitining dunyawi, sowétperes qanitining béshigha chiqqan. u 1946-yilidiki tinchliq kélishimini gomindang wekili jang jijung bilen söhbetliship tüzgen we uyghurche bilen qazaqche resmiy til bolghan, pütün shinjang üchün qurulghan birleshme hökümetning mu'awin re'isi bolghan.

birleshme hökümet 1947-yili parchilan'ghanda, u ghuljigha qaytip, birla partiye, «shinjangda tinchliq we démokratiyeni qoghdash ittipaqi» arqiliq jumhuriyetni emeliyette yene bashqurghan. üch wilayet xitayning pul paxalliqidin qoghdilip, nisbeten yaxshi ehwalda bolghan. uning guruppisi mongghul, manju we ruslarni puqra we ministir süpitide qobul qilghan. milward hetta exmetjanningmu sowét ittipaqliqini meqset emes, wasite dep qarighanliqini ima qilidu. 1949-yili u musteqil sherqiy türkistan jakarlashni ashkara «mutleq xata» dep atighan.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Linda Benson, The Ili Rebellion: The Moslem Challenge to Chinese Authority in Xinjiang, 1944–1949 (Armonk: M. E. Sharpe, 1990)

U we uning sepdashliri néme boldi?

1949-yili awghustta maw ghulja rehberlirini béyjingdiki qurulush yighinigha teklip qilghan. exmetjan, is'haqbeg, abdukérim abbas, qazaq delilxan we lo ji almutigha bérip bir ayropilan'gha chiqqan, heptilerche ulardin xewer bolmighan. dékabirda, armiye shimaliy shinjangni igiligendin kéyin, xitay da'iriliri ayropilanning 27-awghust bayqal köli etrapida chüshüp, hemmeylenning ölgenlikini élan qilghan. ularning ornigha seypidin ezizi bashchiliqidiki yéngi ömek bérip, aptonomiye telipidin waz kechken.

resmiy hadise bayani forbés, milward we kul egeshken bayandur, bu yerde eng keng qobul qilin'ghan qarash süpitide körsitilidu. lékin bashqilar qoshulmaydu: rayonning sabiq bir mu'awin re'isi 1984-yili hadise bolmighanliqini, exmetjanning 1962-yili türmide ölgenlikini éytqan; kul stalinni yaki stalin bilen mawni birlikte eyibleydighan shahitlarni neqil keltüridu. milwardning hökümi: her ikkisining sewebi, wasitisi we pursiti bar idi; ayropilanning rastinla chüshüp kétishimu mumkin. qarashlar töwende yanmuyan turidu. uning tughulghan yilimu talash-tartishliq: forbés we kulgha köre 1912, wikisanliqqa köre 1914.

Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Linda Benson, The Ili Rebellion: The Moslem Challenge to Chinese Authority in Xinjiang, 1944–1949 (Armonk: M. E. Sharpe, 1990) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)

Menbeler (4)