Dölet erbabi · 1912-yil – 1949-yil Belkim
Exmetjan Qasimi
ئەخمەتجان قاسىمى
Sherqiy türkistan jumhuriyitining (1944–1949) eng nopuzluq rehbiri; 1946-yilidiki tinchliq kélishimidin kéyin ölkilik birleshme hökümetning mu'awin re'isi boldi.
1949-yili awghustta béyjinggha mangghandin kéyin uningdin xewer chiqmidi. resmiy bayan'gha köre u ayropilan hadisiside ölgen; bashqa menbeler buninggha qoshulmaydu.

Hayati we eserliri
- 1912-yilTughulghanGhulja Shehiri
- 1946-yilKélishimTinchliq Kélishimi We Birleshme HökümetUyghurche we qazaqchini resmiy til qilghan we ghulja rehberlirige pütün shinjangda hoquq ülüshi bergen tinchliq.
- 1949-yilWeqeGhulja Rehberliri Béyjing Yolida Yoqap KettiIkkinchi jumhuriyetning aptonomiye ümidini axirlashturghan ghulja rehberlirining ghayib bolushi.
- 1949-yili 27-awghust · Talash-tartishliqWapat bolghanDepne qilin'ghan jay: Ghulja Shehiri
U némini arzu qilghan?
Shinjangdiki türkiy xelqlerning özini özi idare qilishi; qolidiki wasitiler bilen. u sowétte oqughan, shéng shisayining türmiliride yatqan ili wadisiliq bir uyghur idi; qozghilangni elixan törige oxshash diniy zatlar bashlighandin kéyin, 1945-yili etiyazda ghulja jumhuriyitining dunyawi, sowétperes qanitining béshigha chiqqan. u 1946-yilidiki tinchliq kélishimini gomindang wekili jang jijung bilen söhbetliship tüzgen we uyghurche bilen qazaqche resmiy til bolghan, pütün shinjang üchün qurulghan birleshme hökümetning mu'awin re'isi bolghan.
birleshme hökümet 1947-yili parchilan'ghanda, u ghuljigha qaytip, birla partiye, «shinjangda tinchliq we démokratiyeni qoghdash ittipaqi» arqiliq jumhuriyetni emeliyette yene bashqurghan. üch wilayet xitayning pul paxalliqidin qoghdilip, nisbeten yaxshi ehwalda bolghan. uning guruppisi mongghul, manju we ruslarni puqra we ministir süpitide qobul qilghan. milward hetta exmetjanningmu sowét ittipaqliqini meqset emes, wasite dep qarighanliqini ima qilidu. 1949-yili u musteqil sherqiy türkistan jakarlashni ashkara «mutleq xata» dep atighan.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Linda Benson, The Ili Rebellion: The Moslem Challenge to Chinese Authority in Xinjiang, 1944–1949 (Armonk: M. E. Sharpe, 1990)
U we uning sepdashliri néme boldi?
1949-yili awghustta maw ghulja rehberlirini béyjingdiki qurulush yighinigha teklip qilghan. exmetjan, is'haqbeg, abdukérim abbas, qazaq delilxan we lo ji almutigha bérip bir ayropilan'gha chiqqan, heptilerche ulardin xewer bolmighan. dékabirda, armiye shimaliy shinjangni igiligendin kéyin, xitay da'iriliri ayropilanning 27-awghust bayqal köli etrapida chüshüp, hemmeylenning ölgenlikini élan qilghan. ularning ornigha seypidin ezizi bashchiliqidiki yéngi ömek bérip, aptonomiye telipidin waz kechken.
resmiy hadise bayani forbés, milward we kul egeshken bayandur, bu yerde eng keng qobul qilin'ghan qarash süpitide körsitilidu. lékin bashqilar qoshulmaydu: rayonning sabiq bir mu'awin re'isi 1984-yili hadise bolmighanliqini, exmetjanning 1962-yili türmide ölgenlikini éytqan; kul stalinni yaki stalin bilen mawni birlikte eyibleydighan shahitlarni neqil keltüridu. milwardning hökümi: her ikkisining sewebi, wasitisi we pursiti bar idi; ayropilanning rastinla chüshüp kétishimu mumkin. qarashlar töwende yanmuyan turidu. uning tughulghan yilimu talash-tartishliq: forbés we kulgha köre 1912, wikisanliqqa köre 1914.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Linda Benson, The Ili Rebellion: The Moslem Challenge to Chinese Authority in Xinjiang, 1944–1949 (Armonk: M. E. Sharpe, 1990) · Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986)
Talash-tartishliq · qarashlar yanmuyan
Ayropilan hadisisi rasttinla bolghanmu?
Eng keng qobul qilin'ghan qarash
1949-yili 27-awghust
Junggo da'iriliri (1949-yili dékabir): ayropilan 27-awghust bayqal köli yénidiki bir taghqa soqulup, ichidikilerning hemmisi halak bolghan.
James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
1950-yil
Dillon (ömer kul neqil qilghan): hadise 1950-yili bashlirida bolghan, ayropilanda sekkiz kishi bar idi.
Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
Shinjang uyghur aptonom rayonining sabiq bir mu'awin re'isi (1984-yili neshr qilin'ghan): ayropilan hadisisi bolmighan; rehberler béyjinggha yétip barghanda qolgha élin'ghan, exmetjan qasimi 1962-yili türmide ölgen.
Linda Benson, The Ili Rebellion: The Moslem Challenge to Chinese Authority in Xinjiang, 1944–1949 (Armonk: M. E. Sharpe, 1990)
Iklil qurban (ömer kul neqil qilghan): ayropilan hadisisi aldamchiliq; bu kishilerni sowét xadimliri almutagha élip ketken.
Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
Gökche yükselen abdurrezzaq (ömer kul neqil qilghan): hadisini stalin bilen maw pilanlighan.
Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
Bashqa qarashlarmu öz menbeliri bilen körsitildi.
Menbeler (4)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Linda Benson, The Ili Rebellion: The Moslem Challenge to Chinese Authority in Xinjiang, 1944–1949 (Armonk: M. E. Sharpe, 1990) · Peqet menbe körsitilidu
- Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Peqet menbe körsitilidu
- Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Peqet menbe körsitilidu
Yillar ikki menbe bilen delillendi. Wikidata bashqa bir yilni béridu: 1914-yil.





