yazma eser · ≈ 1069 – 1070
Kutadgu Bilig
قۇتادغۇ بىلىك
İyi yönetmek ve iyi yaşamak üzerine 6.500'ü aşkın beyitlik bir şiir; 1069–70'te Kaşgar'da bitirildi ve Karahanlı çağından günümüze kalan yalnızca iki Türkçe kitaptan biridir.
Yusuf Has Hacib onu bir hükümdar, veziri, bir bilge ve bir derviş arasındaki konuşmalar olarak yazdı. Adı "kut getiren bilgi" demektir.


Kitap ne anlatıyor?
Dört kişinin konuşmaları biçiminde kurulmuş uzun bir şiirdir. Bir hükümdar Adalet'i, veziri Kut'u (talih), vezirin oğlu olan bilge Akıl'ı, adı "uyanık" anlamına gelen bir derviş de insanın son durağını, dini temsil eder. Konuşmaları aracılığıyla kitap, bir hükümdarın nasıl yönetmesi gerektiğini, kime güvenmesi gerektiğini, memurlara, askerlere, tüccarlara ve çiftçilere nasıl davranılacağını ve iyi bir hayatın ne olduğunu öğretir.
İkinci yarısı, dönemin İslam dünyasında çok tartışılan bir sorunun etrafında döner: topluma ve devlete hizmet etmek mi daha iyidir, yoksa dağlara çekilip yalnızca Tanrı için yaşamak mı? Hükümdar dervişi saraya çağırır durur, derviş de reddeder durur. Millward, bölgedeki sonraki sufilerin kendi cevaplarını bulduğunu belirtir: hem Tanrı'ya hem hükümdara hizmet etmek.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Neden önemli?
Karahanlı hükümdarlarının Müslüman olmasından yaklaşık bir asır sonra, 1069–70'te Kaşgar'da yazıldı; Karahanlı çağından günümüze kalan yalnızca iki Türkçe eserden biridir, öteki Kaşgarlı Mahmud'un Divan'ıdır. Buğra, 6.500'ü aşan beytinde yüzden az Arapça kelime bulunduğunu vurgular: kitap, Türkçenin felsefeyi, ahlakı ve devlet yönetimini taşıyabildiğini ve Doğu Türkistan'daki Müslüman Türk toplumunun çok gelişmiş olduğunu gösterir. İslam ve İran'ın hükümdara öğüt geleneğini sufi değerleriyle birleştirip Türkçe şiire döker.
Yusuf onu Karahanlı hükümdarına sundu; hükümdar da onu Has Hacib unvanıyla ödüllendirdi. Bugün Uygurlar için bir millî kahramandır; Kaşgar'da onun için yapılmış modern türbe her ziyaretçinin uğrak yeridir.
Kaynaklar: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Olaylar
Kaynaklar (2)
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · yalnız atıf
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · yalnız atıf






