Jumhuriyet · ≈ 1949-yil – Hazirghiche
Jungxua Xelq Jumhuriyiti
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
Rayon nopusi eng köp özgergen 1949-yildin kéyinki dewr: 2000-yili 7 milyon 490 ming xenzu nopusning 40.6 pirsentini teshkil qilghan (milward); ularning köpi 1954-yildin bashlap shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtueni teripidin orunlashturulghan.
shinjang uyghur aptonom rayoni 1955-yili qurulghan. bu dewrning weqelirining öz betliri bar; talash-tartishliq weqelerde qarashlar yanmuyan körsitilidu.

1949-yildin kéyinki deslepki yillarda némiler bolghan?
Yéngi hökümet kontrolluqni qedemmu qedem qolgha aldi. kul buning qandaq élip bérilghanliqini teswirleydu. sabiq jumhuriyetning ili milliy armiyesi xelq azadliq armiyesige «qoshuwétildi»: uning qisimliri üch wilayettin yiraq rayonlargha ewetildi, qomandanliri xelq azadliq armiyesidiki wezipilerge östürüldi. 1950-yili martta béyjing rayon'gha nurghun xitay köchmenlerni élip kélish qararini aldi. 1952-yildin bashlap «eksil'inqilabchilar»gha qarshi bir heriket yer igiliri, ölimalar we yéza mötiwerlirige qaritildi, arqidin 1952–1953-yilliri yer islahati élip bérildi; altayda osman batur tutulghuche urushti we 1951-yili 29-aprél étip öltürüldi.
andin aptonom orunlar keldi: 1954-yili xuyzu, mongghul, qirghiz, qazaq we tajik aptonom rayonliri, 1954-yili 29-noyabir ili qazaq aptonom oblasti we 1955-yili 1-öktebir re'isi seypidin ezizi bolghan shinjang uyghur aptonom rayoni. uning 1956-yilidiki nizamnamisi rayonni merkiziy dölet organlirining qanun we qararlirini herpmu herp ijra qilishqa mejburlidi.
Menbeler: Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
Nopus qandaq özgergen?
Ilgiriki her qandaq dewrdin köprek. milwardning yézishiche, 1947-yili rayonda nopusning texminen 5 pirsentini teshkil qilidighan 222 mingche xenzu, buninggha qarshi nopusning texminen 75 pirsentini teshkil qilidighan üch milyondin artuq uyghur bar idi. tunji yéngi köchmenler sabiq gomindang qarawul qoshunining 80 ming eskirini öz ichige alghan texminen 103 ming herbiy septin chékin'gen esker idi; ular 1950-yildin bashlap déhqanchiliq we qurulushqa sélindi, 1952–1954-yilliri shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtuenige teshkillendi: «bir qolda miltiq, bir qolda ketmen». bingtuen rayon hökümitige emes, partiye we béyjinggha qaraytti; u köpinchisi shangxeydin kelgen yüz minglighan köchmen we on minglighan mehbusni qobul qildi.
uning nopusi 1954-yilidiki 200 mingdin 1966-yili 500–600 minggha yetti. acharchiliq yilliri bolghan 1959 we 1960-yillirining her biride 800 mingdin artuq xenzu keldi. 2000-yiligha kelgende rayondiki 7.49 milyon xenzu 18.5 milyon nopusning 40.6 pirsentini (tizimlitilmighan köchmenler bilen 43 pirsentini) teshkil qilip, uyghur nopusi bilen asasen tengleshti. bu dewrning talash-tartishliq weqelirining her birining qarashlar yanmuyan qoyulghan öz betliri bar.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
Weqeler
- 1949-yilGhulja Rehberliri Béyjing Yolida Yoqap KettiWeqe

- 1949-yilShinjang Yéngi Hökümetke BoysundiWeqe · Ürümchi Shehiri

- 1951-yilOsman Baturning Axirqi YiliYimirilish · Barköl Qazaq Aptonom Nahiyisi
- 1954-yilBingtuen QuruldiQurulush · Shixenze Shehiri
- 1955-yilShinjang Uyghur Aptonom Rayoni QuruldiQurulush · Ürümchi Shehiri
- 1962-yil1962-yilidiki Sowétke QéchishKöchüsh · Ghulja Shehiri
- 1990-yilBarin WeqesiQozghilang · Barin Yézisi
- 1997-yilGhulja WeqesiQozghilang · Ghulja Shehiri
- 2009-yil2009-yili 5-iyul Ürümchi WeqesiQozghilang · Ürümchi Shehiri
- ≈ 2017-yil2017–2019: Tutup Turush SistémisiWeqe · Ürümchi Shehiri
Shu dewrdiki kishiler
Menbeler (2)
- Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009) · Peqet menbe körsitilidu
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
Yillar texminiy; ikkinchi menbe bilen tekshürülidu.
Jungxua Xelq Jumhuriyiti bayriqi: Zeng Liansong · Public domain · Wikimedia Commons






