Dölet erbabi · 1901-yil – 1965-yil
Muhemmed Imin Bughra
مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا
1933-yilidiki xoten qozghilingigha rehberlik qilip, xoten emirlikini qurghan we sherqiy türkistan islam jumhuriyitige qoshulghan, hemde 1940-yili bu tor béket tayinidighan sherqiy türkistan tarixini yazghan alim.
u xotenlik din alimi bolup, kéyin türkiyege köchüp bérip enqerede wapat bolghan.

Hayati we eserliri
- 1901-yilTughulghanMuhemmed Imin Bughra
- 1933-yilQurulushXotende Emirler Hökümiti Quruldi1933-yilidiki jumhuriyetning yiltizliridin biri bolghan xoten qozghilingi.
- 1965-yilWapat bolghanMuhemmed Imin Bughra
U qoralliq küreshtin kéyin néme üchün qelemge ötti?
Chünki qozghilang meghlup bolghanidi we u sewebini chüshenmekchi idi. qeshqer jumhuriyiti yimirilgendin kéyin u bir mezgil taghlarda urush qilghan, 1934-yili iyulda sanju dawinidin hindistan'gha ötüp, andin kabulgha barghan. u yerde heqiqiy salahiyitini yoshurup, türkche, erebche we parsche kitablarni oqughan, dunya siyasitini gézitlerdin közetken we türkiyening kabuldiki bash elchisi, yazghuchi memduh shewket esendal bilen tang atquche söhbetleshken. buning méwisi u 1940-yili kabulda tamamlighan «sherqiy türkistan tarixi» bolghan: bu yurtning öz adimi yazghan toluq bir tarix; bu tor béketmu uni menbelirining biri qilidu.
oghuzning yézishiche, uning shu yillardin chiqarghan xulasisi shuki, sherqiy türkistanni birla waqitta üch impériye, rosiye, yaponiye we xitay yutmaqchi, eqilliq yol ularning eng ajizi bilen waqitliq kélishim tüzüsh. u yaponiye bilen hemkarlishish tewsiyesini ret qilghan.
Menbeler: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
U «türkistan» nami üchün qandaq küresh qildi?
Qelem bilen, chungchingda. 1943-yili u xitayning urush dewridiki paytextide eysa yüsüp alptékin we mes'ud sabiri bayqozigha qoshulghan: «üch ependi». ular awwal mudapi'e we tashqi ishlardin bashqa hemme sahede keng aptonomiye telep qilishqa, toluq musteqilliqni bolsa xelq teyyar bolghanda otturigha qoyushqa qarar qilghan. 1944-yili aprélda ular xitayning yéngi asasiy qanunini teyyarlawatqan komitétqa on toqquz maddiliq özgertish teklipi sun'ghan; uning ikkisi boran qozghighan: türkistan xelqining türk millitige mensup ikenlikini étirap qilish we asasiy qanundiki «shinjang» sözini «türkistan» dep özgertish. gomindangning géziti bir xitay tarixchisining reddiyesini bésip chiqarghan; bughraning jawabi we bu munazire kéyin «qelem kürishi» namida kitab bolghan. teklipler qobul qilinmighan, emma dewa tonulghan.
1946-yildin bashlap üchilisi ürümchidiki ölkilik birleshme hökümette wezipe ötigen. uningdin burunla u shéng shisayining on töt millitige qarshi chiqip, «türk» namining yéterlik ikenlikini éytqanidi.
Menbeler: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
U kim idi, axiri qandaq boldi?
Bilimi we natiqliqi bilen tonulghan, ehmed kamal ilkulgha oxshash türkiyelik oqutquchilardin zamaniwi penlernimu ögen'gen xotenlik medrise muderrisi. 1933-yili u iniliri bilen birlikte xoten qozghilingi we uning hökümitige, «xoten emirliri»ge rehberlik qilghan. kommunistlar yéqinlashqanda, 1949-yili 18-séntebir ürümchidin qayta keshmirge chiqip, u yerdin türkiyege orunlashqan. tarixining qayta körülgen neshrini chiqiralmay, 1965-yili 14-iyun enqerede wapat bolghan. u 1901-yili xotende tughulghan.
Menbeler: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020)
Menbeler (4)
- Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi (1940), in Abdullah Oğuz, Şarkî Türkistan Tarihi: Metin Tenkidi, Türkiye Türkçesi ve İnceleme, MA thesis, İstanbul Üniversitesi (2020) · Peqet menbe körsitilidu
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Wikidata · Peqet menbe körsitilidu
- Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia (1986) · Peqet menbe körsitilidu
Yillar ikki menbe bilen delillendi.





