Ékspéditsiyechi · 1862-yil – 1943-yil
Awrél Stéyn
ئاۋرېل ستېين
Dandan öylük, niye, miran we dünxuang kutupxanisidiki qézishliri bilen yipek yoli wahelirini ichidin körsetken we tapqanlirining dégüdek hemmisini london we yéngi déhligha élip ketken arxé'olog.
u wén'griyelik bolup, en'gliyege qarashliq hindistanning xizmitide idi; 1900–1916-yilliri üch qétim kelgen. tépilmiliri bügün londondiki en'gliye muzéyi, en'gliye kutupxanisi we yéngi déhlidiki döletlik muzéyda.

Hayati we eserliri
- 1862-yilTughulghanAwrél Stéyn
- 1914-yilÉkspéditsiyeStéyn Qochuda Qézish Élip BardiTurpan tépilmiliridin en'gliyening ülüshi: stéyinning qochudiki ayliri.
- 1943-yilWapat bolghanAwrél Stéyn
Qaysi xarabilerni qazdi, némilerni tapti?
Stéyin üch qétim kelgen. birinchi sepiride (1900–1901) xoten etrapida ishligen. qum kömüwetken buddist sheherchisi dandan öylükte renglik yaghach taxtaylarni tapqan; ularning ichide yipek qurtining tuxumini bash kiyimige yoshurup xoten'ge ekelgen «yipek melikisi»mu bar. 3–4-esirde tashlinip qalghan niye xarabisidiki exlet döwiliridin hindistan yéziqi bolghan xaroshti yéziqida yézilghan yüzligen yaghach taxtayni chiqarghan: bu shenshen padishahliqining arxipi idi.
ikkinchi sepiride (1906–1908) jenubiy yol boyiche sherqqe mangghan: yene niyege, andin lopnur etrapidiki kroran (lulen) we miran'gha. mirandiki bir tibet qel'esidin yüzligen höjjet chiqqan, bir budda ibadetxanisida grék-rim sen'itige yéqin tam resimliri tépilghan. 1907-yili may éyida dünxuang yénidiki ming budda gharlirida, toqquz yüz yilche tam bilen étiwétilgen bir kutupxanigha kirgen tunji yawropaliq bolghan; xenzuche, sanskritche, xotenche, kucharche, soghdiche, uyghurche, runik türkche we tibetche qolyazmilar bilen tolghan yigirme töt sanduq, resim we toqulmilar bilen tolghan yene besh sanduqni élip ketken. üchinchi sepiride (1913–1916) qochu we turpan wadisining bashqa jaylirida qézish élip barghan.
Menbeler: Stein, Ancient Khotan (1907) · Stein, Serindia (1921) · Werner Sundermann, “Turfan Expeditions”, Encyclopaedia Iranica (2004)
Bu tépilmilar bizge némilerni ögetti?
Stéyindin ilgiri tarim wadisining qedimki tarixi asasen sirttin yézilghan xenzu yilnamiliridin bilinetti. uning tépilmiliri wahelerni ichidin körsetti: hindistan yéziqliri we tillirida yazidighan, buddigha ibadet qilidighan, hindistan, iran we ottura déngiz sen'itini arilashturghan uslubta resim sizidighan, xenzu yurti bilen soda qilidighan padishahliqlar. niye taxtayliri 3-esirdiki kündilik turmushni körsitidu: emeldarlarning buyruqliri, toxtamlar, shikayetler, hetta bir tögining sétilishi. milward stéyin we bashqa ékspéditsiyechilerning xizmitini hindistan, xenzu yurti we ottura déngiz arisidiki qedimki mal we pikir almashturushning, yeni «yipek yoli» nami ipadileydighan tarixning tunji maddiy ispati dep qaraydu.
dünxuang kutupxanisining özila pütün ilim sahelirini achti. xotenche we kucharchigha oxshash untulghan tillar emdi nurghun tékistlerdin oqulalaydighan boldi; stéyin yazghandek, yipekke sizilghan yüzligen resim budda sen'iti tarixida yéngi bir babni achti.
Menbeler: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Stein, Serindia (1921) · Stein, Ancient Khotan (1907)
U néme üchün talash-tartishliq?
Stéyin tapqan nersilirining dégüdek hemmisini chetke élip ketti. u buni shu dewrdiki yerlik emeldarlarning ruxsiti bilen qilghan; emma tenqidchiler ötmüshi shu buyumlarda bolghan xelqtin héchkimning sorimighanliqini, dünxuang gharining qoghdighuchisi dawjiyaw rahibi wang yüenlugha pütün bir kutupxana üchün azghine pul bérilgenlikini tekitleydu. xitayda u yipek yolini bulang-talang qilghan «chet'el sheytanliri»ning biri dep eslinidu; en'gliyede bolsa ritsarliq unwani alghan. xopkirkning dangliq kitabi her ikki terepni sözleydu.
tépilmilar néme üchün london bilen yéngi déhli arisida bölün'gen? stéyinning seperlirining chiqimini hindistan hökümiti töligen; en'gliye muzéyi ikkinchi seperning chiqimining beshtin ikki qismini tölep, tépilmilardin shunchilik ülüsh alghan. shunga niye taxtayliri we dünxuang qolyazmiliri bügün yézilghan jayidin minglarche kilométir yiraqta, en'gliye muzéyi, en'gliye kutupxanisi we yéngi déhlidiki döletlik muzéyda tetqiq qiliniwatidu. stéyin qérighuche seper qilghan we 1943-yili kabulda wapat bolghan.
Menbeler: Tachibana Zuichō's work for the Ōtani expeditions; Hopkirk, Foreign Devils on the Silk Road (1980) · Stein, Serindia (1921) · Werner Sundermann, “Turfan Expeditions”, Encyclopaedia Iranica (2004) · Wikidata
Menbeler (6)
- Stein, Ancient Khotan (1907) · Ammiwi mülük
- Stein, Serindia (1921) · Ammiwi mülük
- Werner Sundermann, “Turfan Expeditions”, Encyclopaedia Iranica (2004) · Peqet menbe körsitilidu
- James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Peqet menbe körsitilidu
- Tachibana Zuichō's work for the Ōtani expeditions; Hopkirk, Foreign Devils on the Silk Road (1980) · Peqet menbe körsitilidu
- Wikidata · Peqet menbe körsitilidu
Yillar ikki menbe bilen delillendi.





