tema · ≈ 1765 – 2009
Ayaklanmalar ve cumhuriyetler
1765 Uçturfan'dan 2009 Urumçi'ye: ayaklanmalar, iki cumhuriyet ve onlara önderlik edenler. Tartışmalı olaylar her görüş kendi kaynağıyla yan yana gösterilir.
22 olay · 7 kişi

Vahalar ne zaman ve neden ayaklandı?
Sürekli değil, kötü yönetim ağırlaşınca. Millward, yaygın bir kanının aksine Qing yönetiminin Tarım'da yerli Uygurların kesintisiz direnişiyle karşılaşmadığını yazar. 1765 Uç Turfan ayaklanması memurların açık zulmü yüzünden patladı ve bir katliamla bitti; ardından Qing bey sistemini düzenledi ve altmış yıl büyük bir olay olmadı. Sonraki tehlikeler Hokand'dan geldi: 1826'da Cihangir Hoca, 1830'da ağabeyi Yusuf.
1864 farklıydı. 1850'lerden sonra Qing gümüşü gelmez oldu, memurlar ezici vergiler koydu; imparatorun Tunganların katledilmesini emrettiği söylentisi yayılınca Tunganlar önce Kuça'da, sonra Urumçi, Yarkent ve Kaşgar'da ayaklandı ve önderlik kısa sürede yerli Türk Müslümanlara geçti. Yakub Beg'in devleti bu kargaşadan doğdu. Millward 1930'lara 'tufan' der: Yang Zengxin'in uzun yönetiminden ve Jin Shuren'in kötü idaresinden doğan hoşnutsuzluk, cedit okullarında yetişen iki kuşakta beslenen Türk milliyetçiliği ve Gansu Huilerinin, Beyaz Rusların ve Sovyetler Birliği'nin hevesli müdahalesi Sincan'ı isyana ve etnik gruplar arası kan dökülmesine sürükledi.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007)
İki cumhuriyet ne bıraktı, bazı olaylar neden farklı anlatılıyor?
İki cumhuriyet kısa ömürlüydü, ama iz bıraktı. 1933'te Kaşgar'da ilan edilen cumhuriyet üç ay kadar yaşadı; Millward onu Uygur milliyetçiliğinin gelişiminde tarihî ağırlığı büyük bir olay sayar. 1944'te Gulca'da ilan edilen cumhuriyet İli, Tarbagatay ve Altay'ı kendi ordusu ve parasıyla beş yıl yönetti, 1949'da Halk Cumhuriyeti'ne geçti.
Bu olayların bazıları üzerinde tarihçiler ve devletler anlaşamaz. Millward ikinci cumhuriyetin anlatılarını Raşomon'a benzetir: akademisyenler, devletler ve siyasi aktörler ayaklanmanın ve İli yönetiminin arkasında gerçekte kimin olduğu konusunda ayrılır. Bu yüzden Tarihim'de bu tür olaylarda her görüş kendi kaynağıyla yan yana gösterilir; Kul'un ya da Buğra'nın desteklediği görüş en yaygın kabul gören görüş olarak başta durur (ADR 0010), 1949 sonrasındaki olaylarda ise hiçbir görüş öne konmaz.
Kaynaklar: James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (London: Hurst, 2007) · Ömer Kul, Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi (1941–1951), doctoral thesis, İstanbul Üniversitesi (2009)
Olaylar
- 1765Uç Turfan ayaklanmasıayaklanma · Aksu
1826Cihangir Hoca Kaşgar'ı alıyorayaklanma · Kaşgar- 18641864 ayaklanmalarıayaklanma · Kuça
- ≈ 1907Kumul köylüleri beylerine karşıayaklanma · Kumul
1931Kumul ayaklanması başlıyorayaklanma · Kumul
1933Hoten'de emirler hükümetikuruluş · Hoten
1933Kaşgar'da Doğu Türkistan Cumhuriyeti ilan ediliyorkuruluş · Kaşgar
1934Kaşgar cumhuriyeti yıkılıyordüşüş · Aksu
19371937 güney ayaklanması ve tasfiyelerayaklanma · Kaşgar- 1940Altay Kazakları ayaklanıyorayaklanma · Koktokay
- 1943Osman Bulgun'da han ilan ediliyorolay
- 1944Gulca ayaklanmasıayaklanma · Gulca
1944Gulca'da Doğu Türkistan Cumhuriyeti ilan ediliyorkuruluş · Gulca- 1945Altay eyalet birliklerinden temizleniyorsavaş · Altay
- 1946Osman Gulca'dan ayrılıyorolay · Gulca
- 1947Baytik Boğda olayısavaş · Baytag Bogd Uul
1949Gulca önderleri Pekin yolunda kayboluyorolay- 1951Osman Batur'un son yılıdüşüş · Barköl
- 19621962'de Sovyetler Birliği'ne kaçışgöç · Gulca
- 1990Barın olayıayaklanma · بارىن يېزىسى
- 1997Gulca olayıayaklanma · Gulca
- 2009Urumçi, 5 Temmuz 2009ayaklanma · Urumçi



